శ్రీమతీ శతకం

1 చం.వ శ్లోకం

కరుణ లతావృతా సహన కార్యత దక్షత జ్ఞాన రూపవై

నరవరులా వినమ్ర గమనమ్ము గుణమ్ము నీదు భక్తిగన్

సరళము సాహితీ విధిగ సాధ్యము చెందనచర్చితా యగున్

సరసపుభావ కల్పనలుసాధు విధమ్ము మనస్సు శ్రీమతీ

భావ వివరణ:— కరుణ, సహన, కార్యదక్షత, జ్ఞానముని కలిగి ఉన్న శ్రీమతీ రూపం.— అంటే, ఈ స్త్రీ దయలతతో, సమర్థతతో, జ్ఞానముతో సంపూర్ణముగా ఉంటుంది.— నరులలో ఉన్నవారిని గౌరవించే వినమ్రగతి, గుణం, భక్తి — ఇవి శ్రీమతీ లక్షణాలు.— సాహిత్యములో సరళత, విధానం అనుసరించడం ద్వారా ఆమె గౌరవం, ఆత్మీయత మరోసారి ప్రతిఫలిస్తుంది.— సరస్వతీప్రకృతి కలిగిన భాషా-సౌందర్యంతో, ఆచారశీలత కలిగిన ధార్మికతతో ఆమె స్థితి.

*****

(02) చం.

పలుకులతీరు హృద్య మగుపాశసుబుద్ధిగతత్వ రూప!వో

కళకళ చిన్మయమ్మున సకార్య ప్రమోద మనస్క తీరుగన్

ఫలమును కోర గుండగను పాఠముశేష సహాయమే యగున్

థలుకుల జీవనమ్మగుట దారిగ సాగర చెంత శ్రీమతీ

భావ వివరణ :

— శ్రీమతీ పలుకులు హృదయానికి సంతాపవంతం; ఆమె బుద్ధి, తత్త్వజ్ఞానం పరిపూర్ణం.— చిన్మయమైన, కళలతో సౌందర్యం కలిగిన మనసు, ప్రతి కార్యంలో ఆనందాన్ని పొందుతుంది.ఫలమును కోర గుండగను పాఠము విశేష సహాయమే యగున్— ఫలాపేక్ష లేకుండా పాఠము (నైతిక విధి) చేస్తున్నది, అది పెద్ద సహాయం.— భూమిపై జీవితం నడిపే మార్గం, సముద్రం దగ్గరగా సాగే విధంగా ఆమె నడిపిస్తుంది — ధర్మం, మార్గదర్శనం.

*****

 03.శా::మర్యాదేమనసవ్వమంచిగుణమున్ మానమ్ము తీరేయగున్

చర్యాతత్త్వము ప్రేమ పంచ గలగన్ చాతుర్య లక్ష్యమ్ము మా

ధుర్యమ్మున్ కళగానుశాంతి గమనందూతే కుటుంబమ్మునన్

పర్యావమ్మ వసారమేబ్రతుకుగన్ పందెమ్ము గా శ్రీమతీ

🌿 భావార్థం:

→ శాంతి, మర్యాద, మనస్విత అనే మంచిగుణాలు మన గౌరవాన్ని నిలబెడతాయి.→ మన ప్రవర్తన తత్త్వం ప్రేమతో నిండినదై ఉంటే, అది చాతుర్యం (జ్ఞాన లక్ష్యం) సాధనకు దారి చూపుతుంది.→ మాధుర్యమైన శాంతి యుతమైన గమనం (ప్రవర్తన, జీవన శైలి) కలిగినవాడే కుటుంబానికి ఆధారంగా నిలుస్తాడు.→ జీవితం అనేది చివరికి ఒక పర్యావాస (పరిపూర్ణత) సాధన — ప్రేమ, శాంతి, మర్యాదతో నడుస్తేనే ఈ జీవిత పందెంలో విజయాన్ని అందిస్తుంది, ఓ శ్రీమతి!

******

04. ఉ.మోహిని క్షీరసాగరమ మోసము రాక్షస దేవతామృతం

స్నేహము శంకరణ్ కలువ మోహమయప్పగ జన్మ మూలమున్

దాహము భస్మరక్కసిని దక్షత  శంకర రక్ష భస్మమున్

మోహము లోకకoటకుని మోక్షములోస్థితి జూపు శ్రీమతీ

 మోహిని అవతారములో క్షీ రసాగర అమృతమును రక్కసులకు మోసము దేవతలకు అభయము. మోహిని అవతారం శివునికి స్నేహమై మోహముగా అయ్యప్పజననం, శివుని వరదాహము వలన భస్మాసుర నుండి శంకరుని రక్షగా మోహిని నృత్యము తొ భస్మము. ఎంతటి లోక కాంట కులైన స్త్రీ శక్తి, శ్రీమతి శక్తి ముందు మోహము,మోక్షము స్త్రీ మూలమే

05.ఉ.🔹 “కాకుల కూతలేననిన కాగల కార్య శివోహమౌను స”

“మ్యాకుల నాట్యతీరుయగు మానస మోహము మంగళమ్ముగన్”

“నేకుల మాటలన్ని కళ నీడల చిత్రము వేగి రమ్ముగన్”

“సాకులు నున్న ధర్మమగు సాధ్య సుసాధ్యము కాల శ్రీమతీ”

ఇక్కడ “కాకుల కూత” అనేది లోకవ్యామోహాలు, చంచలతలు, వాచాలతలకు సూచన.

వాటి లేని నిశ్శబ్ద స్థితిలో — “కాగల కార్యం” అంటే ఆత్మకార్యం, అంతరసాధన సులభమవుతుంది.

ఆ నిశ్శబ్దములో తానే “శివోహమ్” అనే పరమతత్త్వాన్ని అనుభవిస్తాడు.

🕉️ భావం: లోక శబ్దములు (కాకుల కూత) లేని మనసులోనే శివత్వం ఉద్భవిస్తుంది.

🔹 2వ పాదం

“మ్యాకులు” అంటే మాయాజాలాల ఆడవికాలు, లోక నాట్యములు.

అవి శాంతించినప్పుడు (నాట్యతీరు యగు) మనసు మోహముకి లోనుకాదు; అప్పుడు మంగళ స్థితి, శుభ స్థితి కలుగుతుంది.

🕉️ భావం: మనస్సులో మోహనాట్యములు తీరినప్పుడు మంగళమైన ఆత్మశాంతి లభిస్తుంది.

🔹 3వ పాదం

అనేకుల మాటలు — అంటే లోకవాదాలు, భిన్న అభిప్రాయాలు, కలహాలు — ఇవన్నీ కళల నీడలవంటివి,

అంటే ఆకర్షణీయమైన భ్రమలు మాత్రమే. అవి తొందరగా వచ్చి అంతే వేగంగా చెదిరిపోతాయి.

🕉️ భావం: అనేకుల మాటలు కేవలం మాయాచిత్రాల నీడలు — వాటిపై మనస్సు నిలిపితే భ్రాంతి.

🔹 4వ పాదం

ఇక్కడ “సాకులు” అంటే అడ్డంకులు, పరిస్థితులు.

అవి ఉన్నప్పటికీ ధర్మమార్గమే సాధ్యమూ, సుసాధ్యమూ అని సూచన.

కాలమనే శ్రీమతీ (శక్తి) సమక్షంలో ధర్మమే ఫలిస్తుందనేది తాత్విక ఉపసంహారం.

🕉️ భావం: సాకులు ఉన్నా, కాలశక్తి అనుగ్రహముతో ధర్మమే విజయవంతమవుతుంది.

🌺

(06) సాధన – శ్రీమతీ

పద్యము:

సాధన నెల్ల నీదు కృప సారమనస్కృతి మౌనమార్గమున్

శోధన తత్వ నిత్యమగు శోభగ కాపురమేను కాలమున్

బోధన విద్దెలేకళలు పోరుగ దుఃఖము సౌఖ్యమే యగున్

క్రోధన లేనిజీవియగు రోచిత సఖ్యత దివ్య శ్రీమతీ

మౌనమార్గం అంటే లోపలి శాంతి దారిలో నడిచినప్పుడు మనస్సు సారమైన స్థితిని పొందుతుంది.

తత్త్వజ్ఞాన శోధన నిత్యంగా చేయగలిగినవారి జీవితం శోభనమౌతుంది.

బోధ లేకుంటే, అజ్ఞానం మనలో దుఃఖాన్ని తెస్తుంది; బోధ కలిగితే అదే సుఖంగా మారుతుంది.

క్రోధం లేని జీవి మాత్రమే నిజమైన సఖ్యతను, దివ్యమైన సమాధానాన్ని పొందగలడు —

ఇదే శ్రీమతీ తత్త్వం, అంటే శ్రీశక్తి ప్రేరేపించే దివ్యజీవన ధర్మం. 🌸

✨

శ్రీమతి శతకం

10.చం. తలచిన నాడు దక్కునులె తన్మయ తత్త్వము దేహ దారుగన్
తలవని దేది దక్కదులె తప్పుల వొ ప్పుల తీరు దాహమున్
కలలవి యన్న వేకదలు కాలము యందు కల్లలేయగున్
వెలవెల యన్న యీబ్రతుకు విద్యల వింతలుగాను శ్రీమతీ

భావ వివరణ :
—మనసు ఏకాగ్రతతో తలచిన రోజున, ఆత్మతత్త్వం (తన్మయత) ఈ దేహరూపమైన దారులోనే సాక్షాత్కారమవుతుంది. యోగి అనుభవించే బ్రహ్మానుభూతి ఇదే.కదా శ్రీమతి
—తలవని (ఆలోచించని, గ్రహించని) దానిని పొందడం సాధ్యం కాదు. మన తప్పులు, ఒప్పులు, ఆశలు—అన్నీ మన లోపలి దాహములో కలిసిపోతాయి.కదా శ్రీమతి —
కలలతో మనిషి చేసే సంకల్పాలు కాలమనే సముద్రంలో తేలుతూ, కొన్ని నిజమవుతాయి, మరికొన్ని కలగానే కలిసిపోతాయి గదా శ్రీమతి
—
ఈ వెలవెలగా అనిపించే జీవితం కూడా, లోతుగా చూచినచో విద్యాస్వరూపమైన వింతలతో నిండినదే. జ్ఞానం, అనుభవం, పరిజ్ఞానం—ఓ శ్రీమతి
🌸
శ్రీమతి శతకం

10.చం. తలచిన నాడు దక్కునులె తన్మయ తత్త్వము దేహ దారుగన్
తలవని దేది దక్కదులె తప్పుల వొ ప్పుల తీరు దాహమున్
కలలవి యన్న వేకదలు కాలము యందు కల్లలేయగున్
వెలవెల యన్న యీబ్రతుకు విద్యల వింతలుగాను శ్రీమతీ

భావ వివరణ :
—మనసు ఏకాగ్రతతో తలచిన రోజున, ఆత్మతత్త్వం (తన్మయత) ఈ దేహరూపమైన దారులోనే సాక్షాత్కారమవుతుంది. యోగి అనుభవించే బ్రహ్మానుభూతి ఇదే.కదా శ్రీమతి
—తలవని (ఆలోచించని, గ్రహించని) దానిని పొందడం సాధ్యం కాదు. మన తప్పులు, ఒప్పులు, ఆశలు—అన్నీ మన లోపలి దాహములో కలిసిపోతాయి.కదా శ్రీమతి —
కలలతో మనిషి చేసే సంకల్పాలు కాలమనే సముద్రంలో తేలుతూ, కొన్ని నిజమవుతాయి, మరికొన్ని కలగానే కలిసిపోతాయి గదా శ్రీమతి
—
ఈ వెలవెలగా అనిపించే జీవితం కూడా, లోతుగా చూచినచో విద్యాస్వరూపమైన వింతలతో నిండినదే. జ్ఞానం, అనుభవం, పరిజ్ఞానం—ఓ శ్రీమతి
🌸
11.మ.అపకారమ్మొనరించు వారలకె లభ్యంబౌను సన్మానముల్
విపరీతంబగు నిత్య దేహముననే విశ్వాస మేకోరగన్
కృపయేప్రేమగు దాహతృప్తి పరచాక్రూరత్వ మేమూలమున్
ఉపకారంతలపేనునిత్యముకళాయున్నత్వ మేశ్రీమతీ
భావ వివరణ :
— ప్రపంచంలో అనేక సందర్భాలలో, నిజమైన ఉపకారులను పక్కనబెట్టి, అపకారులు గౌరవింపబడినట్లు కనిపిస్తుంది. ఇది కాలప్రవాహపు విరుద్ధ స్వభావం.
— శరీరమనే ఈ నిత్యమరిపించే దేహముపై అధిక విశ్వాసం పెట్టడం వ్యర్థం. దేహం తాత్కాలికం; దైవతత్వమే నిత్యం.
— నిజమైన కృప, ప్రేమ రూపమే. ఆ ప్రేమతో దాహం (లోలోపలి తపన) తీరినప్పుడు, క్రూరత్వానికి లేదా ద్వేషానికి స్థానం ఉండదు. కృప లేని చోటే క్రూరత్వం పుడుతుంది.
— శ్రీమతి అంటే ఇక్కడ పరాశక్తి, దైవమయ బుద్ధి. ఆమెకు ఎల్లప్పుడూ ఉపకారమే సహజ స్వరూపం. దయ, క్షమ, ప్రేమ, కృప—అవి ఆమె నిత్య కళలు.
*****
12.ఉ.కోపమె దూరముంచినను కోరిన తీరుగ సౌఖ్యమేయగున్
తాపమె గుప్తమైకదలు తన్మయ భావము ప్రేమచూపుగన్
లోపము గాంచగుండగను లోలిత లాలన క్షేమమేయగున్
దూపము గంధమేయగుట తృప్తికి వాక్కుల తీరు శ్రీమతీ

👉 కోపాన్ని దూరం పెట్టి, మనసులోని కోరికలను సాత్వికరీతిగా సాధించినవారికి నిజమైన సౌఖ్యం లభిస్తుంది.
“కోరిక – కోప – కలుషత” అనే ద్వంద్వాలను జయించినవాడు అంతరశాంతిని పొందుతాడు.
👉 తాపము (మనో వేదన, బాధ) లోపల దాచుకున్నా, తన్మయతతో ప్రేమ చూపించే స్వభావం ఉన్నవాడు దైవత్వానికి చేరువవుతాడు.
ఇక్కడ “తన్మయ భావము” అంటే పరమప్రేమలో లయమయ్యే ఆత్మస్థితి.
👉 చిన్న లోపాలు ఉన్నా, హృదయసౌందర్యముతో, లోలితమైన లాలనతో, క్షేమమును నిలుపగలగడం దేవతా గుణం.
ఇది “మృదుత్వములో మహత్తు” అనే తాత్విక సూత్రాన్ని సూచిస్తుంది.
👉 దూపములా గంధసుగంధముతో వాక్కులు మృదువుగా ఉండినపుడే తృప్తి సిద్దిస్తుంది —
అంటే వాక్కులో సుగంధముంటే జీవనంలో దివ్యత కలుగుతుంది.
*****
13.చం.ప్రియవచనమ్ము యోగ్యమగురీతిగ పల్కులతోను నిత్యమున్
ప్రియునిని సత్కరించుసరణిన్ దగుద్రవ్యముగాన్క లిచ్చుచూ
శయణముసౌఖ్యదయశాంతిగధర్మముగానుసత్యమున్
నియమముబద్దతాగుణమునిర్మల తత్త్వపు మౌను శ్రీమతీ

13.చరణము :
ప్రియుడైన భర్తతో ఎల్లప్పుడూ మధురమైన, సముచితమైన మాటలతో మాట్లాడుట.
ఆ వచనములు ప్రియత్వమును పెంచి గృహశాంతికి పునాది కాగలవు.
భర్తను గౌరవంగా పూజ్యంగా చూసి, అతని అవసరాలకనుగుణముగా ద్రవ్యసంపదను వినియోగించడం – అంటే గృహవ్యయాన్ని శ్రద్ధగా, సంస్కారబద్ధంగా నిర్వహించడం.
శయనమందు సౌఖ్యం, దయ, శాంతి, ధర్మ – ఈ నాలుగు గుణాలతో సమతా జీవనం గడపడం.
ఇది కేవలం శారీరక జీవనం కాదు; దాంపత్యంలో మానసిక పరస్పర విశ్రాంతి, విశ్వాసం, సమానత్వం అని సూచిస్తుంది.
నియమశీలత, క్రమశిక్షణ, బద్ధత, గుణపరత – ఇవన్నీ కలిసిన నిర్మల తత్త్వముతో మౌనభావం కలిగిన సతీమణి — అదే శ్రీమతి.
🌷
14.ఉ.కత్తినిగాంచభీకరము కర్కస బుద్దిగ దొంగవేషమున్
జిత్తుల నక్కవాక్కుగనుజీవిత భామకు భయ్యమేయగున్
మత్తుయె మారిధైర్యమున మానపు రాక్షగ పోరుయేయగున్
సత్తువకొద్దియెత్తులుగ సాగెను యుద్ధము గాను శ్రీమతీ

👉 కత్తి పట్టిన భీకరుడు, కర్కశ బుద్ధితో, దొంగవేషములో ఉన్నవాడు — అంటే
దుష్టుడైన మనోవ్యామోహమును సూచిస్తుంది.
అది బాహ్య శత్రువు కాదు; మనలోని దురాస, అహంకారము, మాయ.
👉 మాయ వాక్కుతో మోసించే “నక్కవాక్కు” (కపటమాటలు) వల్ల జీవాత్మకు భయం కలుగుతుంది.
ఇక్కడ “భామ” అన్నది జీవాత్మ, “జిత్తుల నక్క” అన్నది మాయాత్మక మనసు.
👉 మానము, మత్తము, అహంకారం — ఇవన్నీ రాక్షస రూపముగా పోరాడినపుడు,
ధైర్యమే ఆయుధమవుతుంది.
“మానపు రాక్షసుని” జయించేది ధైర్యమూ భక్తి భావమూ.
👉 సత్త్వగుణమే పెరిగినకొద్దీ యుద్ధం (ఆత్మవిజయం) కొనసాగుతుంది.
ఇది కర్మయోగా యొక్క గూఢార్థం —
అమ్మే ఆ యుద్ధంలో సాక్షి, దారిదీపం, విజేత కూడా.
🌼
15.చం.వలలకు చిక్కి మౌనమున వాసికి దక్కి మనస్సు చేయు చే
తలలను ద్రుంచువాని కడు ధార్మికు డందురు సత్యమే గదా!
కళలను జూపులక్ష్యమగు కాలము తీరుగ జీవనమ్ముగన్
మలుపులు యెన్ని యున్నను మానము శాంతియశస్సు శ్రీ మతీ
పాదానుసార భావవివరణ
👉 వలలకు చిక్కినవాడు — అంటే లోక మాయల వలలో చిక్కిన జీవి.
అతడు మౌనంలో (అంతర్ముఖ ధ్యానంలో) వాసము చేస్తే, తన మనస్సుని స్వాధీనంలో ఉంచగలడు.
ఇది యోగసూత్రములోని “ప్రత్యాహార – ధారణ” స్థితిని సూచిస్తుంది.
👉 ఇతరుల తలలను వంచించకుండా, తన స్వమానాన్ని కాపాడినవాడు ధార్మికుడు — ఇదే నిజమైన సత్యం.
అంటే అధికారం కాదు, ఆత్మసమాధానంనే ధర్మమునకు మూలం.
👉 జీవితంలో కళలను (జ్ఞానం, శిల్పం, సేవ, కరుణ) లక్ష్యంగా పెట్టినప్పుడు కాలము సార్థకమవుతుంది.
ఇది జీవన ధార్మికతను కళాసౌందర్యంతో మిళితం చేస్తుంది.
👉 జీవితములో ఎన్నో మలుపులు ఉన్నా,
మానము (ఆత్మగౌరవం), శాంతి (అంతరసమతా), యశస్సు (దైవకీర్తి) —
ఈ మూడూ కలిసినపుడు ఆ స్థితి శ్రీమతీ స్వరూపం అవుతుంది. 🌸
****
16.శా.మందారమ్మకరంద మానముగనున్ మాధుర్య దేహమ్ముగన్
గంధమ్మున్ సహనమ్ము దాహముగనున్ గాంభిర్య మో హమ్ముగన్
సందేహాలు మనోమయమ్ము కళగన్ సాదృశ్య భావమ్ముగన్
విందే పొందికగామనస్సగుట యేవేనోల్లగాశ్రీమతీ

👉 మందార పుష్పపు పరిమళమంత మానము — అంటే గౌరవం, ఆత్మగౌరవం ఆమె గుణస్వరూపం.
ఆమె శరీరమే మాధుర్యమయము; సౌమ్యత, సుగంధత, సాన్నిధ్యమే రూపము.
ఇది సౌందర్య లహరిలోని "మధుర్యం యద్వాపి" తాత్పర్యాన్ని జ్ఞప్తికి తెస్తుంది.
👉 గంధములా ఆమె సహనం సుమధురమై,
దాహములా గాంభీర్యము (లోతైన నిశ్శబ్ద శక్తి) ఆమె స్వభావమై,
మోహములా ఆకర్షణీయత సౌందర్యమై వెలుగుతుంది.
ఇక్కడ “దాహము – గాంభీర్యము – మోహము” అన్నవి త్రిగుణ సమతుల్య స్థితులుగా భావించవచ్చు.
👉 సందేహాలన్నీ మనస్సులో తాత్కాలిక మేఘాల్లా;
అవి కరిగినపుడు సాదృశ్యభావము — అనగా ఏకత్వ దృష్టి — ఉద్భవిస్తుంది.
అది శ్రీమతీ ప్రసాదించిన జ్ఞానసమాధి.
👉 చివరికి మనస్సు ఆమె చరణారవిందమునే పొందికగా చేరుతుంది;
అదే పరమ స్థితి — శాంతి, ఆనంద, సమత్వముల సమన్వయం. 🌼
17.ఉ.సద్వినియోగమే బ్రతుకు సాధన తత్వము దైవభక్తిగా
చిద్వి విలాసదైవమగు జన్మయరూపము శాంతిధామమున్ 
నద్వితి కాలతీర్పగుట నమ్మక భావము నిత్యసత్యమున్
సద్విధి కర్తసేవలగు సాధుమనస్సగుటేను శ్రీమతీ

👉 జీవితంలో శ్రీమతి సమయము, శక్తి, బుద్ధి — వీటన్నిటినీ సద్వినియోగం చేయడమే అసలైన సాధన. అది దైవభక్తితో కూడి ఉండాలి. “భక్తి లేని కర్మ ఫలహీనము” అనే భావం.
👉 జీవుడు చిద్విలాసమనే దైవ ప్రబోధములో ఒక భాగం. మన జన్మ స్వయంగా ఆ చిదానంద రూప దైవక్రీడే. జీవితం శాంతిధామముగా ఉండాలంటే ఆ భావజ్ఞానం శ్రీమతి పై ప్రేమ ఉండాలి. — అంటే జీవితం అనేది కాలచక్రమునకు అతీతమైన నిత్యసత్యం అని తెలుసుకోవడం. ద్వంద్వములను దాటి, ఏకత్వ భావనతో జీవించడం. అదే శ్రీమతి తత్త్వం. సద్విధిని ఆచరించే వారు, సేవాభావం కలవారు, సాధువుల మనస్సు కలవారు — వారే నిజమైన శ్రీమతులు. భౌతిక సంపదకంటే సేవాసంపదే శ్రీమంతత అని భావం అదే శ్రీమతి ప్రేమమయం.

18.ఉ."హద్దులు" దాటకేపర సహాయ హితమ్మగు విద్య భోదగన్
"పొద్దున నుండి రాత్రివరకు పోటు భరించుచు నోర్పు నేర్పుగన్
"పద్దులు చూడుమంత్రిగను భాద్యత కూర్పుగ బంధమే యగున్
"ముద్దులు" భర్త బిడ్డలకు ముచ్చట తీర్చెడి సాద్వి శ్రీమతీ
👉 పరులకూ సహాయం చేయాలి కానీ హద్దులు దాటకుండా, పరిమితులు పాటించడమే నిజమైన విద్య.
ఇది స్త్రీ యొక్క సంస్కారం, వివేకం, సమతా దృష్టి సూచిస్తుంది.
👉 రోజంతా శ్రమిస్తూ, మౌనంగా త్యాగమును అలవర్చుకున్న సౌమ్యత,
అదే నోర్పు, అదే బలం.
ఇక్కడ “పొద్దు–రాత్రి” అనే కాల పరిమాణం, స్త్రీ సహనశక్తికి ప్రతీక.
👉 గృహానికి నియమాలు, పద్ధతులు ఉంచి, బాధ్యతను సమన్వయం చేయగలిగినది సత్పతివ్రత.
ఆమె ధర్మమే బంధాన్ని కాపాడుతుంది.
ఇది గృహం అనే చిన్న విశ్వంలో ధర్మసూత్ర నిర్వహణగా చెప్పవచ్చు.
👉 చివరికి ప్రేమతో, మమకారముతో భర్త, బిడ్డలకు ముద్దు – ముచ్చటలతో ఆప్యాయతను పంచే స్త్రీ
అదే “శ్రీమతీ” — గృహసౌఖ్యమునకు దైవరూపిణి. 🌸
*****

19. చ.వినుమిటమీ మనోగత వివేకము గ్రహింపలేను భూ

మినిగల శోభ కాల దశమింప మనంబది భిన్న భిన్న సా
ధన వికసించుటా ధరణి తత్త్వము తోడుగ నీడ లేశమై
నను మది జింతలేనటుల నామది నందున దోచె శ్రీమతీ
భావం:
ఓ వినయముగలదానా, నా మాట వినుము. — నీ మనస్సులోని సూక్ష్మమైన జ్ఞానానుభూతి, ఆత్మవివేకం.గ్రహింపలేను
— భూమిలోని జీవులు దానిని సులభంగా గ్రహింపలేరు. — కాలచక్రం ప్రకారముగా భూలోకం శోభను కోల్పోవు చున్నది.— మనస్సు విభిన్న సాధన పద్ధతుల్లో తలమునకలైపోయిందిలే — భూమి(శ్రీమతి) తత్త్వం (స్థిరత్వం, స్థైర్యం, సహనము) వికసించుటకు ప్రయత్నిస్తోంది. — అది మన కర్మల నీడలతో తోడై ప్రాప్తమవుతోంది. — నేను, నా మనస్సు దీనిని ఆవగాహన చేయలేనట్లుంది.— కాని ఆ “శ్రీమతీ” (దైవశక్తి, లలితామహా దేవి) నా మనస్సునందు దీపమువలె వెలిగించి ఈ జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించింది.
20.మకో. అంతరంగపు హృద్యతాపము ఆత్మ తీరుగ సాగుటే
పంతమేమన లేనిమస్తక పాఠ్యమేయగు యిష్టిగా
ఇంతిగాసుఖ మిచ్చిపొందిక యిచ్ఛబీజము చేరికా
సంతసమ్మున యేకమవ్వుట సఖ్యతాభవ శ్రీమతీ

సరళ భావం —
అంతరంగపు హృద్యతాపము ఆత్మ తీరుగ సాగుటే, మన మనసులోని బాధ, తాపం – అది ఆత్మజ్ఞాన దిశగా మారితే మన జీవితం శాంతి వైపు సాగుతుంది. పంతమేమన లేనిమస్తక పాఠ్యమేయగు యిష్టిగా,
బయట చూసే విద్యలు, మాటల జ్ఞానమంతా పెద్దగా పనికిరాదు;
మనసు నిజంగా మారితేనే అది అసలు జ్ఞానం.ఇంతిగాసుఖమిచ్చి పొందిక యిచ్ఛబీజము చేరికా,
అలా మనసు శాంతి పొందితే, కోరికల విత్తనాలు క్రమంగా అంతరించి పోతాయి;అదే నిజమైన సుఖం.సంతసమ్మున యేకమవ్వుట సఖ్యతాభవ శ్రీమతీ, చివరికి ఆత్మ ఆనందములో, సంతోషములో లీనమై  శ్రీమతితో సఖ్యముగా, ఏకముగా అవ్వడం —
అదే పరమమైన స్థితి.
🌼
21.ఉ.ఎందరు పల్కిరో మహిళ ఏకము గూర్చియు నెన్ని గ్రంధముల్
పొందిన పొందుగూర్చిగను పొంతన మాటలు లేలమోహమై
నెందుకు తిన్నదేతినుట ఎందుకు మాటికి కామ భోగముల్
పందెము తీరుయేచదువు పాశము సత్కథ గాను శ్రీమతీ
భావం
మహిళా ఏకత్వం, స్త్రీ సమానత్వం గురించి ఎంతోమంది మాట్లాడుతున్నారు, ఎన్నో గ్రంథాలు కూడా రాశారు.
కానీ ఆ మాటలకీ, ఆచరణకీ పొంతన లేదు;
చాలా సార్లు అవి కేవలం మోహపూరిత మాటలుగా మాత్రమే ఉంటాయి. జీవితాన్ని భోగవాదం, రూపం, కామప్రధానం చేసుకోవడమే ఎందుకు?
ఇదే ప్రశ్న – జీవితం అంతకన్నా ఉన్నతమైనది కదా! చదువు, పోటీ, ఆశ, భోగం – ఇవన్నీ పాశాలవలె కట్టిపడేస్తాయి. ఇవన్నీ సత్కథగా, అంటే ఆత్మసాక్షాత్కారంగా మారాలంటే
శ్రీమతీ మార్గమే మార్గం – అంటే ధర్మ, శాంతి, మాతృగుణ దిశ. 🌼
22.శా.సంస్కారం సమ యోచనా మదిగనే సాంగత్య హృద్యమ్ముగన్
అస్కారం ప్రభవించుతీరు ఆనంద మార్గమ్ముగన్
పుష్కారం పురివిప్పుయాడుసుఖమున్ పూజ్యమ్ము తీరేయగున్
దుష్కారం చెడుచూపు బుద్దియనచేదూర్థుల్లు పైశ్రీమతీ
భావo→ మనసులోని యోచన సమత, సత్సంగ స్నేహం కలిగినప్పుడు సంస్కారం సార్థకం అవుతుంది.
→ అసంస్కారమైన ప్రవర్తన (అస్కారం) తప్పు దారులవైపు నడిపి, ఆనందమార్గాన్ని దూరం చేస్తుంది.→ పుష్కరం అంటే విశాలత — మనసు విశాలంగా ఉన్నప్పుడు సుఖం పూజ్యంగా వికసిస్తుంది.→ దుష్కార్యాలు, చెడు దృష్టి, బుద్ధి మలినత కలిగినవారిని దూరం పెట్టమని శ్రీమతీ సూచిస్తుంది.
23.చం.కవులకు మాటిమాటికి శకారుడె దిక్కగుచుండు పూజ్యుడై
భవితకు నోర్పునేర్పగుట భాగ్యము బోధనకావ్య సంపదే
సవివరమే సహాయమగు శాంతికి తృప్తికి మార్గ బాష్యమే
నవవిధభక్తి యుక్తిగను నాణ్యత తెల్పెడిశక్తి శ్రీమతీ

   (శకారుడు=జనులను భయపెట్టే వాడు)
🔹 పాద విశ్లేషణ:
→ కవులకు భయపెట్టే పరిస్థితులు (శకారుడు) కూడా మార్గదర్శకుడిగా (దిక్కుగా) మారతాయి; ఎందుకంటే కవులు ఆ భయాన్ని, బాధను, ఆవేదనను స్ఫూర్తిగా మార్చగలరు.
→ భవిష్యత్తు తరాలకు సాహిత్య రూపంలో ధైర్యం, సహనం, నిబద్ధత నేర్పడం కవిత్వపు భాగ్యం.
→ కవిత్వం శాంతి, తృప్తి, వివేకానికి వ్యాఖ్యానమై సహాయకమౌతుంది — ఇదే సారభూత శాస్త్రం.
→ కవిత్వశక్తి భక్తిలోని అన్ని విధాలను (శ్రవణం మొదలైన 9) సజీవంగా ప్రస్ఫుటం చేయగల సామర్థ్యముంది; అది శ్రీమతీ (దైవ శక్తి) యొక్క ప్రతిబింబమే.

24. ఉ. ఏడుపు యెoదుకో సుఖము యీడున నేడగు సర్వ వేళలన్

తోడుగ, తల్లితండ్రులుయె  ధోరణిగామది నేను తోడుగన్
వేడిగ నుండుటేమనసు బిద్దము యైనది ప్రేమ భర్తగన్
నాడె నె ధర్మమే తెలుప నానతి  మేలుయె సౌఖ్య శ్రీమతీ
🙏
భావం
→ మనిషి ఎందుకు ఏడుస్తాడు? — ప్రతి వేళా సుఖాన్ని కోల్పోవడమే కారణం; కానీ అది లోతులోని అనుభూతి స్రవంతి కూడా.
→ తల్లిదండ్రులు మనతో ఉండే ధోరణి, వారి ప్రేమానుభూతి — మన జీవన యాత్రకు తోడుగానుంటుంది.
→ మనసు వేడిగా ఉండటం, అంటే ఆత్మీయతతో నిండిన ప్రేమ — భర్త, సతీ, కుటుంబ బంధంలో దైవస్వరూపం.→ కాలం, అనుభవం మనకు ఒకే సత్యం చెబుతుంది — ధర్మమే మేలుకి మూలం; అదే నిజమైన సౌఖ్యం.

25. మ పద్యం:

తగనారంభిత కార్యమెల్లగడు ను త్సాహంబుతో బూర్తి చే
యగదీక్షా మదితోసుఖమ్మును సయోధ్యమ్ము సామర్థ్యమే
న్నగమూల్యమ్మగు మారుయె త్తులగుటేనమ్మేటి తీరేలె యీ
సుగుణారాధ్యత జీవపోకడగనే సూత్రమ్ము యే శ్రీమతీ

భావ వివరణ:
– మనకు తగిన, శ్రేయస్కరమైన కార్యం మొదలుపెట్టినపుడు
ఉత్సాహంబుతో బూర్తి చే – దానిని పూర్తి చేయాలనే ఉత్సాహం, నిబద్ధత ఉండాలి.–  దీక్ష మనసులో ఉన్న ఆనందాన్ని పెంచుతుంది; దానిలో సంతోషం స్ఫురిస్తుంది. – యోగ్యత, సామర్థ్యం, మరియు సమత (సయోధ్యము)తో జీవన సమతూల్యత సాధ్యమవుతుంది. –ఇదే మార్గం నిజమైన జీవిత మూల్యముగా నిలుస్తుంది; ఆ మార్పును గ్రహించటం జీవన పూర్ణతకు సంకేతం. –సద్గుణాల ఆరాధనతో నిండిన జీవన విధానం ఇదే నిజమైన శ్రీమతి సూత్రం.

26.శా::బ్రహ్మాగ్రంధివిభేధినీసమయమున్ బ్రహ్మాత్వ భావమ్ముగన్
బ్రహ్మాతత్త్వముగానుజీవమగుటన్ ప్రారబ్ద లక్ష్యమ్ముగన్
బ్రహ్మావిష్ణుమహేశ్వరాకలయకే రాజ్యమ్ము పూజ్యమ్ముగన్
బ్రహ్మావేదముయాదిశక్తిగనునే స్తోత్రమ్ముయే శ్రీమతీ

➡ బ్రహ్మాగ్రంథి (హృదయంలో ఉండే అహంకార మూలమైన ఆధ్యాత్మిక బంధం) భేదించబడిన సమయములో,
జీవుడు బ్రహ్మాత్వ భావం — “నేనే పరబ్రహ్మ” అనే తత్త్వజ్ఞాన భావాన్ని పొందుతాడు.➡ ఆ జీవుని బ్రహ్మాతత్త్వరూపునిగా పరిణమించుటే,
అతని ప్రారబ్ధ కర్మల పరిపూర్ణ లక్ష్యం అవుతుంది.➡ సృష్టి, స్థితి, లయం — ఈ బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వర త్రిమూర్తుల ఏకత్వ రాజ్యం పూజ్యమైన పరమతత్త్వముగా భావింపబడుతుంది.➡ ఆ తత్త్వమే బ్రహ్మవేదము,దానిని ప్రేరేపించు ఆది శక్తి (లలితా పరమేశ్వరి) స్వరూపమేఈ స్తోత్రరూపముగా ప్రస్ఫుటమౌతుంది.

27. ఉ.ప్రేరణ మొహాతాపము శు ప్రీతిగనేవిధి వైపరీత్య సా

కారము లేనిచో కలుగు కార్యము లన్నియు నెల్లవేలలన్
భారము హృద్య భావములు బంధము నేభయ తత్వకాలమున్
సారము యేది ధైర్యముయె సాక్షిగ నిత్యము తోడు శ్రీమతీ

➡ మనసులోని ప్రేరణ (ఆత్మశక్తి) నైతికమైనదిగా కాక,
మోహం, తాపం వంటి కలుషాలతో కలిసిపోతే —
అది శుభ ప్రీతిగా (శాంతి, ప్రేమగా) మారక,
విధి వైపరీత్యం — అంటే ప్రతికూల ఫలితాల రూపంలో వ్యక్తమవుతుంది.
➡ ఆత్మప్రేరణ అనే కారణం లేకుండా (అంతర్గత దిశా నిర్దేశం లేకుంటే),
జీవితంలోని కార్యాలన్నీ అస్థిరంగా, విఫలముగా మారిపోతాయి.
➡ హృదయ భావాలు — అవి మానవుణ్ణి సంతోషానికి కాక భారముగా మారతాయి,
అవి బంధనములుగా మారి,
భయ తత్వ కాలమున — అంటే మానసిక భయాల కాలంలో
జీవిని అశాంతి వైపు నెడతాయి.
➡ కానీ ఈ సమస్తంలో నిలిచేది ఒక్కటే —
ధైర్యమే సారము, అది సాక్షిగా నిత్యము తోడుంటుంది.
ఆ ధైర్యానికి మూలమైనదే శ్రీమతి — ఆది శక్తి, ఆత్మసాక్షి స్వరూపిణి.
***