*నేటి పద్య పరిమళం*
రచన.. మల్లాప్రగడ రామకృష్ణ
101..దత్తపది.. పుణ్య, పాప, లాభ, నష్ట.
పుణ్య మగు పరసేవయే పుడమి నందు
పాపమగు పర పీడనే పాలు పంచ
లాభ మగు సద్గుణ ఫలము లయలు తీరు
నష్ట మగు మాన వత్వమే నమ్మ తీరు
భావం
పరసేవ ఈ భూమిపై అత్యున్నత పుణ్యకార్యం.
పరపీడన పాపానికి మూలం; అది బాధను విస్తరిస్తుంది.
సద్గుణాల ఫలమే నిజమైన లాభం; అది జీవితానికి సమత, సౌందర్యం, సార్థకతను ఇస్తుంది.
మానవత్వం కోల్పోవడం జీవితంలో అతిపెద్ద నష్టం; దీనిని గుర్తించి నమ్మకంగా నడవాలని కవి సూచిస్తున్నారు.
*****
102..పాదాది న్యస్తాక్షరీ.. సూర్యా పేట
సూత్ర జపదీక్ష దీపమై చూపు మార్గ
ర్యామి మనసు ధర్మము తీరు రమ్య భావ
పేరు యన్న గుణము తీరు ప్రేమ పట్టు
టక్కురి పలుకు తపనను తారు మారు
భావసారం
సూత్ర జపదీక్ష జీవనానికి దీపమై సరైన మార్గాన్ని చూపుతుంది.
ధర్మమార్గంలో నడిచే మనసు రమ్యమైన భావాలతో నిండి ఉంటుంది.
పేరు ప్రతిష్ఠలకన్నా గుణమే ముఖ్యము; ప్రేమే వాటిని నిలబెట్టే బలమైన పట్టు.
టక్కురి (తొందరపాటు/ఆవేశ) పలుకులు మనసులోని తపనను, స్థిరత్వాన్ని మార్చివేస్తాయి; కాబట్టి మాటలో సంయమనం అవసరం.
****
103..దృకో..ముదిమి దుఃఖ మరణమే విముక్తి భక్తి
శరణు పొంది నడుచువారు శాంతి నొందు
నఖిల కర్మలెఱిగి యాత్మ నమ్మ సలుప
నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు
భావసారం
వృద్ధాప్యం, దుఃఖం, మరణం అనేవి జీవన సత్యాలు; వాటిని గ్రహించినవారికి భక్తి విముక్తి మార్గంగా కనిపిస్తుంది.
దైవశరణాగతి పొందినవారు అంతరంగ శాంతిని పొందుతారు.
సమస్త కర్మల స్వరూపాన్ని తెలుసుకొని ఆత్మతత్వాన్ని విశ్వసించినప్పుడు జీవితం సార్థకమవుతుంది.
ఈ సత్యాన్నే కవి తన గీతంలో వెల్లడిస్తున్నారు.
*****
104..సీస పద్య మాలిక... పూలు
కొలనులో కమలంబు కొరివిలా మెరుపులు
విరియ కొక్కిరిగాను విశ్వ మాయ
వెక్కిరించెను చెప్ప విద్యల తీరుగా
పూగంప విరులుగా పుడమి మాయ
గాఢ నిదురలోన గమ్యము తెలపక
కమ్మని కలలను గాంచ మాయ
పుష్కరిణిన నిత్య పూలు గాంచ గలుగు
దండిగా పూలతో పూల మాయ
మలయ పవనముగా మనసును తట్టగా
వీచగ మురిసెనే విద్య మాయ
జన్మల ఫలితంబు జాతర తీరుగా
నెదుట నిలిచెపూలు నీడ మాయ
ఎరుగ నైతిని గాంచ యేమని చెప్పెదా
యాక్షణం యించుకై యాస మాయ
స్వప్న మందున గాంచ స్వర్ణ పూల మహిమా
కట్టిన సౌధమె సౌఖ్య మాయ
బంధ నాలను తెంచ పాపభీతి కలుగ
తెంచుకు పారినా తీవ్ర మాయ
దరికి నేజేరినా దారి జూపగలుగు
నిత్యంబు దర్శనం నిత్య మాయ
కాంచు చుందును నేను కాంతగా కనకంబు
భక్తితో కాంక్షతో బంధ మాయ
గీ. కలను గాంచ పూలు కనకం కావ్య చరిత
ఎరుగ నైతిని మనసులో యెల్ల లన్ని
కనులు నమ్మలేని బ్రతుకు గాంచ పూలు
క్షణము తృప్తియు తరునాన కామ్య మాయ
****
సీస పద్యమాలిక – "పూలు" : సరళ భావం
కొలనులో వికసించిన కమలాలు మెరుస్తూ కనిపిస్తాయి. వాటి అందం ప్రపంచ మాయను గుర్తు చేస్తుంది.
పూల గుత్తులు, ప్రకృతి సౌందర్యం, విద్య, కళలు అన్నీ మనసును ఆకర్షించినా అవి కూడా క్షణికమైనవే.
గాఢ నిద్రలో కలలు కనిపించినట్లే, జీవితంలో ఎన్నో ఆశలు, ఆనందాలు మన ముందుకు వస్తాయి; కానీ వాటి అంతిమ గమ్యం వెంటనే తెలియదు.
పుష్కరిణిలో ఎన్నో పూలు వికసించినా అవి శాశ్వతం కావు. అలాగే ప్రపంచంలోని వైభవం కూడా నిలకడైనది కాదు.
మలయమారుతం తాకినప్పుడు మనసు పరవశించినట్లే, జ్ఞానం, అనుభవం కూడా హృదయాన్ని కదిలిస్తాయి.
జన్మజన్మల ఫలితంగా లభించిన సుఖాలు, ఉత్సవాలు, సంపదలు కూడా నీడవలె వచ్చి పోతుంటాయి.
స్వప్నంలో కనిపించే బంగారు పూలు, వైభవమైన సౌధాలు ఎంత ఆకర్షణీయంగా ఉన్నా అవి మాయాస్వరూపాలే.
బంధాలను విడిచిపెట్టాలని ప్రయత్నించినా, మానవుడు మాయ నుండి పూర్తిగా బయటపడలేడు.
భక్తితో దైవాన్ని దర్శిస్తే మాత్రమే జీవిత మార్గం స్పష్టమవుతుంది.
కనకమువంటి కాంతిమంతమైన వస్తువులు, అందమైన పూలు మనసును ఆకర్షించినా, వాటిపట్ల ఉన్న మమకారం కూడా ఒక బంధమే.
గీత భావం
కలలో కనిపించిన పూలు, బంగారం, కావ్య సౌందర్యం—ఇవన్నీ మనసును మంత్రముగ్ధం చేస్తాయి. కానీ జీవితంలోని అన్ని అనుభవాలు క్షణికమైనవని పూర్తిగా గ్రహించడం కష్టం. కళ్లతో చూసినా నమ్మలేనంత విచిత్రమైన ఈ జీవితం, క్షణిక తృప్తిని ఇచ్చి వెంటనే కొత్త కోరికలను పుట్టిస్తుంది. అదే కామ్య మాయ.
******
105..చెం. ఇది యవకాశవాదమగు యిచ్చల సేవల తత్వ మేయగన్
చదివిన పువ్వు సాగుటయు చక్కని నీడల తీరు కాలమున్
అదుపున ఆస్తిపాస్తులకు ఆంక్షల మధ్యన జీవనంబు గన్
ముదిమిని పెండ్లియాడవలె ముగ్దను షోదశవర్ష బాలికన్
సరళ భావం
అవకాశవాదం, స్వార్థపూరిత సేవలు, కోరికల ఆధారంగా నడిచే జీవనం నిజమైన విలువలను కోల్పోతుంది.
వికసించిన పువ్వు వాడిపోవడం, చల్లని నీడ కాలక్రమంలో మారిపోవడం సహజం.
సంపదలు, ఆస్తులు, వాటి రక్షణ, వాటిపైన మమకారం—ఇవన్నీ మనిషి జీవితాన్ని అనేక పరిమితుల్లో బంధిస్తాయి.
అటువంటి అసమతుల్యమైన జీవన విధానం, ఒక ముసలివాడు అమాయకమైన పదహారు సంవత్సరాల బాలికను వివాహం చేసుకున్నట్లుగా అసహజంగా ఉంటుంది.
*****
106..గీ. శుక్షిత కళలు శుభమివ్వ సూత్ర పధము
విక్షిత భవము విలువలే విద్యలగును
రక్షిత మనసు తీరుగన్ కక్ష లేక
భిక్షివు కడనుండు సకల విభవములట
సరళ భావం
అభివృద్ధి చెందిన కళలు, నేర్పులు మనిషికి శుభఫలితాలను అందించే మార్గదర్శకాలవంటివి.
విశాలమైన అనుభవం, పరిశీలన కలిగిన జీవితం నిజమైన విలువలను నేర్పే విద్యగా మారుతుంది.
ద్వేషం, కక్ష లేకుండా మనస్సును కాపాడుకున్నవాడు ప్రశాంత జీవనాన్ని పొందుతాడు.
బాహ్యంగా భిక్షువు వలె నిరాడంబరంగా ఉన్నా, అంతరంగంలో అతడే సకల సంపదలకు అధిపతి.
****
107..మకో. పూర్వ జన్మ ఫలంబు గమ్యము పూజ్య చిత్తము పుణ్యమున్
పూర్వ ధర్మ శుభంబు కర్మలు సూత్రమేయగు లాభమున్
పూర్వ పాపము నష్ట వైనము పూర్తి సంపద కష్టమున్
పూర్వ సాహితి సఖ్యతేజయ పూజ్య భావము జీవనమ్
సరళ భావం
ఈ జన్మలో మనకు కలిగే గమ్యం, అవకాశాలు, పుణ్యప్రవృత్తులు పూర్వజన్మ ఫలితాలతో ముడిపడి ఉంటాయి.
గతంలో ఆచరించిన ధర్మం, శుభకర్మలు జీవితంలో లాభం, అభివృద్ధి, సత్ఫలితాలకు కారణమవుతాయి.
పూర్వపాపాలు నష్టాలు, కష్టాలు, ఆటంకాల రూపంలో అనుభవానికి వస్తాయి.
గతంలో సంపాదించిన సత్సంగం, సాహిత్యాభిరుచి, మిత్రత్వం, సద్భావనలు ఈ జన్మలో వ్యక్తిత్వ వికాసానికి దోహదపడతాయి.
*****
108..ఉ.శ్రీహనుమంత చిత్తకళ శ్రీభవ పూజ్యత ధన్యతామృతా
మోహనరూపలక్ష్యమగు ముచ్చట తీర్చెడి దీప్తి కాంతిగా
స్నేహమనస్సుగాప్రకృతి నేస్త విభూతుల వైభవంబుగా
దేహము రామనామ జప దివ్యత ధైర్య ముపాసనంబు గన్
సరళ భావం
హనుమంతుని చిత్తశుద్ధి, భక్తి, సేవాభావం ధన్యమైన అమృతస్వరూపం.
ఆయన రూపం భక్తుల మనస్సులను ఆకర్షించి, వారి ఆధ్యాత్మిక కోరికలను తీర్చే ప్రకాశమయమైన కాంతి.
స్నేహం, నిస్వార్థత, ప్రకృతిసహజమైన సరళతతో కూడిన దైవమిత్రుడు.
ఆయన దేహమంతా రామనామ జపంతో పవిత్రమై, ధైర్యం, భక్తి, ఉపాసనలకు ఆదర్శంగా నిలుస్తుంది.
రామనామమే శ్వాసగా, భక్తియే బలంగా, సేవయే జీవితంగా ధరించిన మహాభక్తుడే హనుమంతుడు.
****
109..పాదాది న్య స్థాక్షరీ...వి శా లా క్షి
విస్తరి బ్రతుకు మగువని విద్య లేల?
శాంతి చేకూర్చ కాపురం సమయ మేల?
లాలి గుణము సంతృప్తి ప్రభలు యేల?
క్షిప్ర గతి యన నోర్పుగా సీఘ్ర మేల?
భావం
వి – స్తారమైన జీవనాన్ని సార్థకం చేయడానికి విద్య ఎందుకు అవసరం కాదని చెప్పగలం? విద్య జీవన వికాసానికి మూలం.
శా – శాంతి, సమయపాలన, పరస్పర అవగాహనలే గృహజీవితాన్ని సుఖమయం చేస్తాయి.
లా – లాలిత్యం, ప్రేమ, సంతృప్తి, సౌమ్యత వంటి గుణాల వల్ల జీవితం ప్రకాశిస్తుంది.
క్షి – క్షిప్రత (వేగం) ఉన్నా, దానికి తోడు ఓర్పు లేకపోతే ఫలితం ఉండదు; శీఘ్రగతికి వివేకపూర్వక సహనం అవసరం.
******
110. ఉ.. ఖండ యఖండ బండన సుఖండ సుదండ వితండ కాండమున్
ఖండ ప్ర కాండ యండము సుఖండ సు దాండ యఖండ తాండవమ్
ఖండ ప్ర చండ మండలము మాండల భాండము ఢాoడ దండమున్
ఖండ మునండయుండ కళ ఖాండవ ఢo డ ప్రకాండ మెండుగన్
భావం.
ఖండాలుగా కనిపించే జగత్తు అంతిమంగా అఖండ తత్వంలోనే నిలుస్తుంది.
ప్రకాండమైన విశ్వాండం అనేక మండలాల సమాహారం.
చండశక్తులు, దండనశక్తులు, తాండవగతులు అన్నీ ప్రకృతి నాటకంలోని భాగాలు.
విభాగాలుగా కనిపించే ప్రతి ఖండంలోనూ అఖండ చైతన్యం అంతర్లీనంగా ఉంది.
112..న్యస్తాక్షరీ.. జ్వాలాద్వీపం
గీ. జ్వాల లా కోరక లెగసి జాము రాత్రి
లాభ సంతృప్తి సుఖముగా లాలి మహిమ
ద్వీప మాహత్య మును జూసి దీక్ష జేయ
పంథము పరబ్రహ్మ కళల ప్రభలు గాంచ
జ్వాలలా కోర్కెలు ఎగసిపడే జీవితంలో, లభించిన దానితో సంతృప్తి చెందే గుణాన్ని పెంపొందించుకోవాలి. ద్వీపం నావికునికి దిక్సూచి అయినట్లు, దీక్ష మనిషికి మార్గదర్శకమవుతుంది. అట్టి జీవన పంథాలో నడిచినవారికి పరబ్రహ్మ కళల ప్రభలు గోచరిస్తాయి.
*******
*113.నేటి సమస్య*
గుఱ్ఱానికి కాళ్ళులేవు కొమ్మొక్కటియే
కం. చిఱ్ఱునసాగెది చిరుతయె
యెఱ్ఱగులాబీకులుకుల యే రుగ పరుగే
జెఱ్ఱియుకదలిక మొదలే
*గుఱ్ఱానికి కాళ్ళులేవు: కొమ్మొక్కటియే*
చిరుత వేగంగా పరిగెత్తినప్పుడు కాళ్లు స్పష్టంగా కనిపించవు.
ఎర్ర గులాబీ గాలికి కదులుతున్నప్పుడు దాని కాండం, కొమ్మలు కంటే పువ్వే ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది.
జెర్రి (చిన్న కీటకం) కదులుతున్నప్పుడు కాళ్లు స్పష్టంగా గోచరించవు.
అలాగే గుర్రం పరుగులో ఉన్నప్పుడు దూరం నుంచి చూస్తే కాళ్ల కదలిక స్పష్టంగా కనిపించక, తల భాగం, చెవులు మాత్రమే ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తాయి.
****
114. గీ. భక్తులెపుడునన్నుకొలువ భౌతికవిధి
మాత్మగతముగానె యరయు మార్గ చుండి
మరణకాలమందునబాధ మదిన దలతు
నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు
భక్తులు ఎప్పుడూ దైవాన్ని సేవిస్తూ, స్మరిస్తూ ఉంటారు.
భౌతిక జీవనం సాగించినప్పటికీ, వారి అంతరంగం ఆత్మగత మార్గాన్నే అన్వేషిస్తుంది.
అందువల్ల మరణకాలం వచ్చినప్పుడు సాధారణులకు కలిగే భయం, బాధ, ఆందోళనలు వారి మనస్సును అంతగా కదిలించలేవు.
ఇదే జీవనసత్యమని కవి తన గీత
****
115. సమస్య:
మహిషము వేడ్కతో గగన మార్గమునం జరియించె గాంచుమా
చం.సహనము నెంచి సఖ్యత సు సాధ్యము సాధ్యము జేయ విద్యగన్
ప్రహసము కాని నిత్యమది ప్రాభవమేను సహాయ ప్రాణమున్
మహిమయె శాంతిగా యముడు మాటల తీరగు వేళ సత్యమున్
మహిషము వేడ్కతో గగన మార్గమునం జరియించె గాంచుమా...
సహనం ఉంటే సఖ్యత సాధ్యమవుతుంది.
ప్రహసనం (పరిహాసం) కాకుండా గంభీరమైన, సాత్వికమైన ప్రవర్తన జీవన ప్రాభవాన్ని పెంచుతుంది.
శాంతి మనిషి మహిమ; యముడు సమీపించే (మరణసమయం) వేళ కూడా సత్యమే నిలుస్తుంది.
ఇక్కడ చివరి పాదాన్ని రూపకాలంకారంతో చూస్తే:
"మహిషము" అంటే యమధర్మరాజు వాహనం.
"వేడ్కతో గగనమార్గమున జరియించె" అంటే యముని ఆజ్ఞతో, జీవాత్మను తన ప్రయాణానికి తీసుకెళ్లే సమయం ఆసన్నమైందని సూచనగా భావించవచ్చు.
****
116..మందార కవిత్వం (గజిల్ )
వాన కురిసెడి వేళలో వాడనందు విధి వ్రాతే
జ్ఞాన వలపుల సంపదే నుండ శక్తి విధి వ్రాతే
సద్దు సేయక నడువగా చల్లగాను వెచ్చగానే
హద్దు పద్దులు మరచియే మెత్తగాను విధి వ్రాతే
కారు చీకట్లు లోకాల కమ్మి వేయ మది జ్వాలే
ఆరు నూరైన తప్పదే నిత్య తృప్తి విధి వ్రాతే
పగటి దొరగారు నిదురించె పట్ట పగలు మది చెరచే
పగలు రాత్రి బేధ మన్నదేది మగువ విధి వ్రాతే
గగన వీధులు దుప్పట్లు కప్పు కొనెను విధి వ్రాతే
యుగము మారినా మాస్థితి సత్య వెతలు విధి వ్రాతే
****
సరళ భావం
వర్షం పడినా వాడిపోని చెట్టు ఉన్నట్లే, జీవితంలో నిలకడగా ఉండటం విధి నిర్ణయం. భౌతిక సంపద కంటే జ్ఞానం, ప్రేమ, అనుభవాలే నిజమైన సంపదలు; వాటిని పొందడమూ విధి ప్రసాదమే.
నిశ్శబ్దంగా, సమతుల్యంగా జీవించే వారికి జీవితం కొన్నిసార్లు చల్లగా, కొన్నిసార్లు వెచ్చగా అనుభవమవుతుంది. మనుషులు కొన్ని సందర్భాల్లో నియమాలను మరచినా, అది కూడా విధి నడిపే మార్గంలో భాగమే.
లోకమంతా చీకటితో కప్పబడినా, మనసులోని జ్ఞానజ్యోతి వెలుగుతూనే ఉంటుంది. ఎన్నో కష్టాలు వచ్చినా, చివరికి తృప్తిని పొందడం విధి నిర్ణయించిన ఫలితం.
అధికారంలో ఉన్నవారైనా, సాధారణులైనా కాలచక్రానికి లోబడాల్సిందే. పగలు–రాత్రి భేదం లేనట్లుగా, జీవితం కూడా తన గమనంలో సాగుతుంది. కుటుంబజీవితంలో స్త్రీ పాత్ర కూడా విధి నిర్దేశించినదే.
మేఘాలు ఆకాశాన్ని దుప్పట్లా కప్పినట్లుగా, కాలం ఎన్నో మార్పులు తెస్తుంది. యుగాలు మారినా, మనిషి సత్యాన్వేషణ మాత్రం మారదు; అది విధి రాసిన శాశ్వత ప్రయాణం.
****
117..మందార కవిత్వం (గజిల్ )
ద్వార బంధాలు బంధించె ధరణి యెల్ల తృప్తి చెందే
స్వారి చేసేటి విశ్వాస భూషణ మెల్ల తృప్తి చెందే
తోడు లేని యొంటరనచు దుఃఖ పడకు చెప్పగుట్టు
నాడు లేక రేప నచునె సౌఖ్య మైన తృప్తి చెందే
తెరచి యుంచితి నాయిల్లు దిగులు పడకు నీదు పట్టు
పరచి యున్నది నాదిగా సుఖము చెంత తృప్తి చెందే
పాద ముంచుము పాకలో పంతమేల సొంత రట్టు
ఆద మరచియు సఖ్యతే శాంతి చేర తృప్తి చెందే
కల్ల సేయకు నాయాశ కలల. వోలె తృప్తి చెందే
వల్ల మాలిన వేళలో వలపు వోలె తృప్తి చెందే
****
సరళ భావం
ఇల్లు తలుపులు మూసుకున్నా మనసులు కలిస్తే ప్రపంచమే మనదవుతుంది. విశ్వాసం అనే ఆభరణంతో జీవనయానం సాగించినవారికి మెల్లగా తృప్తి లభిస్తుంది.
ఒంటరివాడినని బాధపడవద్దు. గతం గురించి విచారం, భవిష్యత్తు గురించి భయం విడిచిపెట్టి వర్తమానాన్ని ఆస్వాదిస్తే మనసుకు ప్రశాంతత, తృప్తి కలుగుతాయి.
నా ఇల్లు, నా హృదయం నీకు ఎల్లప్పుడూ తెరిచే ఉన్నాయి. ఆప్యాయత, ఆతిథ్యం, స్నేహం ఉన్నచోట సుఖం ఉంటుంది; అక్కడే తృప్తి కూడా ఉంటుంది.
అహంకారం, పట్టుదల, "నాది" అనే భావనను తగ్గించి స్నేహభావంతో ముందడుగు వేయాలి. సఖ్యత ఉన్నచోటే శాంతి, శాంతి ఉన్నచోటే తృప్తి.
అసత్యం, మోసం ఆశించవద్దు. నిజాయితీతో జీవిస్తే కలల మాధుర్యంలా తృప్తి లభిస్తుంది. కష్టకాలంలో ప్రేమ, అనురాగం లభిస్తే అదే గొప్ప సంతృప్తి.
గజిల్ సారం
******
118. కం. ధనమన్నది సంద్రముగా
మనమన నిరుపమనలేని మార్గము కడలీ
గుణమన్నదిశాంతి పలుకు
క్షణ దాహము తీర్చ భావి కాలము రీతిన్
సరళ భావం
ధనం సముద్రంలా అపారంగా ఉండవచ్చు. కానీ సముద్రంలోని నీటిని త్రాగలేము. అలాగే ధనం ఎంత ఉన్నా దానిని పూర్తిగా అనుభవించడం సాధ్యం కాదు. గుణమే మనిషికి శాంతిని ఇస్తుంది. క్షణిక అవసరాలను తీర్చుకుంటూనే, భవిష్యత్తుకు మేలు చేసే విధంగా జీవించాలి. అలాగే చేదబావి దాహం తీర్చు నట్లు కదా కాలములో జీవనం.
******
119. పాదాది న్యస్థాక్షరీ.. వ, రా, హ, ము.
వసుధ ఋణము తీర్చ గలుగు వాన తృప్తి
రాను రానంటు సంతృప్తి రమ్య తృప్తి
హరహరాయన భక్తును సాగు తృప్తి
ముక్తి నొసగు దాంపత్యము మూల తృప్తి
సరళ భావం
భూమి ఋణాన్ని తీర్చినట్లుగా వర్షం కురిసి జీవజాలానికి ఉపకరిస్తుంది. అదే వాన యొక్క తృప్తి.
అత్యాశలకు లోను కాకుండా లభించిన దానితో సంతృప్తి చెందడం ఒక అందమైన తృప్తి
పరమేశ్వరుని స్మరిస్తూ భక్తిమార్గంలో నడిచే వారికి అంతరంగ శాంతి, తృప్తి లభిస్తాయి.
పరస్పర అవగాహన, ప్రేమ, ధర్మంతో కూడిన దాంపత్యం జీవితానికి మూలమైన తృప్తిని ప్రసాదిస్తుంది; అది ముక్తికి కూడా మార్గం కావచ్చు.
🌹 తృప్తియే నిజమైన సంపద; అది ప్రకృతిలోనూ, భక్తిలోనూ, దాంపత్యంలోనూ వికసిస్తుంది 🙏🌹॥
*****
120. *దత్తపది:*
"*సావిత్రుడు , పవిత్రుడు ,*
*విరక్తుడు, నిరాసక్తుడు"*
వసుధ సావిత్రుడు పలుకు వరద పొంగు
సరసి, గాపవిత్రుడు శోభ సాగు కొంగు
నిత్య బరకాంతల విరక్తుడైశుభంబు
సిరి నిరాసక్తుడుఁ,గనునె శేఖరుడగు
....
సరళ భావం
సూర్యుని (సావిత్రుడు) కిరణాల వల్ల భూమిపై జీవచైతన్యం పెరుగుతుంది; ప్రకృతి వైభవం వెల్లివిరుస్తుంది.
పవిత్రత ఉన్న చోట అందం, శోభ పెరుగుతాయి; సరస్సులో కొంగ శోభించినట్లు.
ఇతరుల విషయాలపై, భోగాలపై ఆసక్తి లేకుండా విరక్తితో జీవించినవాడు శుభఫలాలను పొందుతాడు.
సంపద ఉన్నా దానిపై మమకారం లేకుండా నిరాసక్తుడిగా ఉండగలిగినవాడే శ్రేష్ఠుడు, శేఖరుడు (ఉత్తముడు).
*****
121
🎵 నా చెలి చెవి జూకాలు
పల్లవి :
నా చెలి చెవి జూకాలు... మురిపాల జూకాలు...
మనసును దోచే అందాల జూకాలు...
ఊగుతూ ఊగుతూ ఊసులు చెప్పే...
ఓ చెలి నవ్వుకు తోడైన జూకాలు...
చరణం – 1 :
ముంగురుల ముచ్చటతో ముద్దుగా ఊగే,
ముద్దుగుమ్మ సోయగానికి మెరిసే జూకాలే.
చూసిన కొద్దీ ఎదలో అలజడి రేపే,
చూపులకు విసుగులేని చిత్రాలే...
చరణం – 2 :
రెండింతలయ్యే ఆమె అందమంతా,
చెవి జూకాల మహిమే కాబోలు అంతా.
"నిజమే" అన్నట్లు తల ఊపుతుంటే,
చెలి నడకకు తాళమై తూగుతుంటే...
చరణం – 3 :
నింగిలో చుక్కలన్నీ జారి వచ్చి,
జూకాలై చెవులపై వెలుగు నింపి,
చెలి సొగసుకు మురిసి మెరిసిపోతూ,
వెలుగుల హారమై వేలాడుతుంటే...
చరణం – 4 :
మాటలేకుండానే మాయలు చేస్తూ,
మనసులో మధుర రాగాలు పలికిస్తూ,
ఎంత భాగ్యమో ఆ జూకాలకేమో,
చెలి చెవులను చేరిన అదృష్టమేమో...
ముగింపు :
జూకాల సవ్వడితో జత కలిసె గుండె,
చూపుల ఏకాయుధమే ప్రేమకు బాటే.
ఆనంద డోలికలో ఊగె రెండు మనసులు,
హాయి... హాయిగా సాగె ప్రేమ గీతాలు...॥
ఈ రూపం జానపద–సినీ గేయ శైలిలో ఉంది.
మీ మల్లాప్రగడ రామకృష్ణ
****
122.*కం*
జ్వాలామాలాదీపము
లాలీపరమాత్మ దీప లయలే మూలమ్
ద్వీలయ కారక సంభవ
పం లహరి గమన సహనము ఫలముల్ తీరున్
సరళ భావం
జ్వాలామాలా దీపము – అనేక జ్వాలలతో ప్రకాశించే దీపంవలె జ్ఞానం వెలుగుతుంది.
లాలీ పరమాత్మ దీప లయలే మూలమ్ – పరమాత్మ చైతన్యమే ఆ వెలుగుకు మూలకారణం; సృష్టి, స్థితి, లయలకు ఆధారం.
ద్వీ లయ కారక సంభవ – ద్వంద్వ భావాలు లయమైతే నిజమైన ఆత్మజ్ఞానం ఉద్భవిస్తుంది.
పం లహరి గమన సహనము ఫలముల్ తీరున్ – అలలవలె సాగుతున్న జీవితప్రయాణంలో సహనంతో నడిస్తే ఫలితాలు తీరానికి చేరుతాయి.
*****
123..త. పశువు కున్నటి బుద్ధి మానవ పాఠమేయగు కాలమున్
శిశువు బాల్యము గుర్తు రానిది చెన్ను తీపిగ ధర్మమున్
కసవు యున్నను రోగ మూల్యము కామ్య కష్టము సత్యమున్
వసువు లాభము నష్టవైనము వాక్కు తీరుగ నిత్యమున్
సరళ భావం
పశువులలో కూడా కొన్ని సహజ గుణాలు ఉంటాయి. వాటిని గమనిస్తే మనిషికి కూడా నేర్చుకోవలసిన పాఠాలు ఉంటాయి.
శిశుబాల్యం తిరిగి రాదు. అందులోని అమాయకత్వం, మాధుర్యం జీవితంలో విలువైన ధర్మంలాంటివి.
శరీరంలో లేదా పరిసరాల్లో మలినం (కసవు) ఉంటే అది రోగాలకు కారణమవుతుంది. నిర్లక్ష్యం కష్టాలను తెస్తుందనేది సత్యం.
ధనం, సంపద (వసువు) వల్ల లాభనష్టాలు సహజం. వాటి గురించి మనుషుల మాటలు, అభిప్రాయాలు కూడా ఎప్పుడూ మారుతూ ఉంటాయి.
*****
124..ఉ. నేలమనస్సు గాంచగల నీడల తీరుగ పద్య గాధ్యముల్
వేళను సాధనంబగుచు విద్యలవెల్లువ సర్వ మూలమున్
గాలము తీరుచిక్కగల కాలమునందున జీవదారి వే
వేల సమస్యలిచ్చినను వేసరిలం గవిమిత్రు లొప్పరే!!
భావం
పద్యాలు, గద్యాలు భూమిలా విశాలమైన మనస్సును కలిగించి, నీడవలె మనకు తోడుగా నిలుస్తాయి.
సమయాన్ని సద్వినియోగం చేస్తూ కవిత్వసాధన చేస్తే, అది విద్యల ప్రవాహంగా మారి జ్ఞానానికి మూలమవుతుంది.
కాలం వేగంగా గడుస్తున్నా, సాహిత్యసాధనే జీవితానికి ఒక మంచి మార్గంగా నిలుస్తుంది.
ఎన్ని సమస్యలు (సమస్యాపూరణలు) ఇచ్చినా విసుగు చెందకుండా కవిమిత్రులు వాటిని స్వీకరించి రచనలు చేయడం వారి సాహిత్యాభిరుచికి నిదర్శనం.
******
125. చం. ఉపకరవేతనంబుగను ఉజ్వల మార్గము నెంచ గల్గగన్
రిపజన వాంఛలన్నియు సురివ్వున దీర్చగ శాంతి వైనమున్
నిపుణతజూడగల్గుకళ నిత్యము లక్ష్యము దువ్య తేజమున్
నపయశ మందఁజేయుఁ గద
యందఱకున్ మన విద్యలన్నియున్!!
సరళ భావం
విద్య, జ్ఞానం మనిషికి ఉపకారకమైన సంపదగా మారి, జీవితంలో ఉజ్వలమైన మార్గాన్ని ఎంచుకునే శక్తిని ఇస్తాయి.
విద్య వల్ల శత్రుత్వ భావాలు తగ్గి, మనుషుల కోరికలను సత్మార్గంలో నెరవేర్చే శాంతి వాతావరణం ఏర్పడుతుంది.
నైపుణ్యం, కళ, సాధన మనిషిని ఉన్నత లక్ష్యాలవైపు నడిపించి దివ్యమైన తేజస్సును ప్రసాదిస్తాయి.
విద్యలన్నీ మనిషిని అపయశం (చెడుపేరు) నుండి దూరం చేసి, గౌరవప్రదమైన జీవనానికి దారి చూపుతాయి.
*****
126. గీ.. విధికి బలిపశువులు గాను విద్య గురువు
మార్పు లేనివస్తువు బ్రహ్మ మానస కళ
మార్పు జగతినందు సహజ మాయ కళలు
నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు
సరళ భావం
విధి అనే పేరుతో నిరాశకు లోనుకాకూడదు. విద్య, జ్ఞానం మనిషికి మార్గదర్శక గురువులవంటివి
ఈ జగత్తులో నిత్యమైనది, మార్పులేనిది పరబ్రహ్మ తత్త్వమే. అది మనస్సుకు అతీతమైన సత్యం.
ప్రపంచంలో కనిపించే ప్రతి వస్తువు, ప్రతి పరిస్థితి మార్పుకు లోబడి ఉంటుంది. ఈ మార్పులన్నీ మాయా ప్రపంచ స్వభావమే.
ఇదే జీవన సత్యమని కవి తన గీత ద్వారా తెలియజేస్తున్నారు.
****
127.. 25/06
పాదాది.. న్యస్తాక్షరి..స్వే, చ్చా, జీ, వి.
స్వేచ్ఛగ నడచు మనగడ సత్య కన్ను
చ్చాయలైన మోహములను చిత్త శుద్ధి
జీవితము ధర్మమార్గము జ్యోతిగాను
విలువ తోడుగా విజయమే విశ్వ నేత్ర॥
భావం:
స్వేచ్ఛతో కూడిన జీవనం సత్యాన్ని దర్శించే కన్నువంటిది. మోహాలు నీడల్లా తొలగిపోవడానికి చిత్తశుద్ధి అవసరం. ధర్మమార్గమే జీవితానికి వెలుగునిచ్చే జ్యోతి. విలువలు తోడైతే విజయమే ప్రపంచాన్ని చూడగల నేత్రమవుతుంది.
****
128. దత్తపదాలు..వాన, గాన, జాన, కాన
మ. కో. వాన వచ్చిన కాలధర్మము వాక్కు తీరుగ సాగుటన్
గాన మవ్వగ గుండెలోదడ కామ్య తీరుగ నేరుగన్
జానబెత్తయు యెంచలేనిది జామురాత్రియు దాహమున్
కాన రానిది దైవ నిర్ణయ గాంచ భక్తియు దేహమున్
భావం.
కాలానుగుణంగా వర్షం రావడం ప్రకృతి ధర్మం. అలాగే మాట కూడా సందర్భానుసారంగా, ధర్మానుసారంగా సాగాలి.
గానం హృదయాన్ని తాకినప్పుడు మనసులోని కోరికలు, భావాలు ఒక ప్రత్యేక మార్గంలో వ్యక్తమవుతాయి.
అర్ధరాత్రి వేళ కలిగే దాహం వలె, కొన్ని జీవితావసరాలు లేదా మనోవ్యాకులతలు ముందుగానే అంచనా వేయలేనివి.
జరగవలసినది జరగకపోవడం, జరగనిది జరగడం అన్నీ దైవనిర్ణయమే. దానిని గ్రహించినప్పుడు భక్తి దేహధర్మాన్ని అధిగమించి అంతరంగంలో స్థిరపడుతుంది.
******
129.గీ.
పలుకుకందబోదు యెపుడు వర్ణ నేల
తాను ప్రత్యగాత్మ యనియు తరచి చూడ
ముక్తఫలితకర్మ ఫలము మోక్షహేతు
నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు
పద్యభావం
పరమాత్మ తత్త్వం మాటలకు, వర్ణనలకు పూర్తిగా అందేది కాదు. ఎంత చెప్పినా అది అనుభవవిషయమే గాని వాక్పరిధిలో ఇమిడిపోదు.
బాహ్యప్రపంచంలో కాక, తన అంతరంగంలో ఉన్న ప్రత్యగాత్మను (అంతర్ముఖ చైతన్యాన్ని) పరిశీలించాలి. ఆత్మవిచారణే జ్ఞానానికి మార్గం.
ఫలాపేక్ష లేకుండా చేయబడిన కర్మ మనస్సును శుద్ధి చేస్తుంది. అటువంటి నిష్కామకర్మ మోక్షానికి హేతువుగా నిలుస్తుంది.
******
130. ఉ.
భాస్కర తేజసంపదల భాగ్యసమర్ధత కార్య స ఖ్యతన్
భాస్కర కాలనిర్ణయ విభాగ విధాన సహాయ మేయగున్
భాస్కర నిత్య సత్యము ప్రభాస కళావిధి విద్య తీరుగన్
భాస్కరు డేలకో పగలె పశ్చిమ దిక్కున నస్తమించెరా
పాదార్థం
సూర్యుని తేజస్సు జీవజగత్తుకు సంపద. జీవుల భాగ్యానికి, కార్యసాధనకు, శక్తికి మూలాధారంగా నిలుస్తుంది.
కాలాన్ని కొలవడం, దినరాత్రులను విభజించడం, ఋతువులను నిర్ణయించడం వంటి వ్యవస్థలకు సూర్యుడే ఆధారం.
సూర్యుడు నిత్యసత్యానికి ప్రతీక. ఆయన కాంతి జ్ఞానానికి, విద్యకు, కళలకు మార్గదర్శకత్వం వహిస్తుంది.
ఇంత మహత్తరమైన సూర్యుడు కూడా సాయంత్రం పశ్చిమంలో అస్తమిస్తాడు. ఇది ఒక ప్రశ్నారూపకంగా చెప్పిన గంభీర తాత్విక సూచన.
*****
131. ఉ. "మజిలీ" (ప్రయాణం, జీవనయానం, గృహపథం)
మీ మజిలీ నిజాలు గన మేలు సుబుద్ధి సుగమ్యమేయగున్
మీ మజిలీ విధానము సమేత పదాంబుజ తత్వమేయగున్
మీ మజిలీ సహాయ పరమే సుఖ బిడ్డల జ్ఞాన సంపదన్
మీ మజిలీ స్థిరాస్తి కళ మీరక పంచియు సర్వ హృద్యిగన్
భావ వివరణ
జీవితయానంలో ఎదురైన నిజాలను గ్రహించినప్పుడు సుబుద్ధి కలుగుతుంది. అనుభవమే ఉత్తమ గురువు.
సత్పథంలో నడిచే జీవనవిధానం దైవపాదసేవ తత్వాన్ని చేరుస్తుంది. జీవనశైలి కూడా ఒక ఆధ్యాత్మిక సాధనగానే మారుతుంది.
కుటుంబ సభ్యుల పరస్పర సహకారం, పిల్లలకు అందించే జ్ఞానసంపద — ఇవే నిజమైన సుఖానికి మూలాలు.
భౌతిక ఆస్తికన్నా, సంస్కారం, జ్ఞానం, ప్రేమ, కళలను పంచడం శాశ్వత సంపద. అవి అందరికీ హృద్యంగా నిలుస్తాయి.
****
132. ఆ. వె.
కోప మన్నది కళ కోరి తెచ్చిన నిప్పు
శాప మన్నది కళ సాగు నిప్పు
పాప మన్నది కళ పాడు బుద్దిగ నిప్పు
దీప మన్నది కళ దివ్య వెలుగు
భావ వివరణ
కోపం చాలాసార్లు మనమే ఆహ్వానించుకునే అగ్నిలాంటిది. అది ముందుగా మనశ్శాంతినే దహిస్తుంది.
శాపం అనేది వ్యాపించే అగ్ని వంటిది. ఒకరి బాధ మరొకరికి, ఒక సంఘటన మరెన్నో పరిణామాలకు దారితీయగలదు.
పాపకార్యాలకు మూలం చెడు బుద్ధి. ఆ దుష్టచింతనే నిప్పులా వ్యక్తిత్వాన్ని కాల్చివేస్తుంది.
అదే నిప్పు దీపరూపంలో ఉంటే జ్ఞానాన్ని, మార్గదర్శకత్వాన్ని, శుభాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
****
133.సీ.
అభివృద్ధి యన్నది అందరి ఒప్పుదలయె
సహకారమన్నది సహన తీరు
ఈ సమస్యలు తీర్చ యింటిసంతసముయె
ఈ పరస్పరమాయ యింతి తీరు
ఇబ్బందుల వలన ఈప్సితా భవమేది
పబ్బము తీర్చుట పాశ తీరు
ఈ విశేషణ ఫల యిచ్చ పరస్పరా
ఈ విజయం బని ఈల తీరు
గీ.
లాభ లావణ్య విలువలే లయల తీరు
విధిగ రోగ అనారోగ్య విలువ తీరు
సహన సమయ తప్పొప్పులు సాగు తీరు
కాల మాయ జయించుట కలలు తీరు
*****
133వ పద్యానికి సరళ భావం:
అభివృద్ధి అనేది అందరూ కలిసి పనిచేసినప్పుడు వస్తుంది. సహకారం అంటే ఒకరినొకరు అర్థం చేసుకొని సహనంతో ఉండటం. కుటుంబంలో లేదా సమాజంలో వచ్చే సమస్యలను పరస్పర చర్చలతో పరిష్కరిస్తే సంతోషం పెరుగుతుంది.
జీవితంలో ఇబ్బందులు వచ్చినప్పుడు నిజమైన బంధాలు, ప్రేమ, బాధ్యతలు తెలుస్తాయి. ఒకరికి ఒకరు సహాయం చేసుకోవడం వల్ల విజయాలు సాధ్యమవుతాయి.
లాభనష్టాలు, ఆరోగ్యానారోగ్యాలు, తప్పొప్పులు అన్నీ జీవితంలో సహజం. వాటిని సహనంతో ఎదుర్కొంటూ ముందుకు సాగాలి. కాలం తన పని తాను చేసుకుంటూ పోతుంది. అయితే మంచి ఆశయాలు, మంచి పనులు, ఉన్నతమైన కలలు మన జీవితానికి అర్థాన్ని ఇస్తాయి.
సారం:
"సహకారం, సహనం, పరస్పర అవగాహన ఉంటే అభివృద్ధి వస్తుంది; మంచి ఆశయాలతో జీవిస్తే జీవితం సార్థకమవుతుంది."
*****
134. గీ.
మనసు మిత్ర శత్రువగుట మాయ తోడు
మనసు సంసార బంధము మలుపు తోడు
మనసు కాలనిర్ణయతీరు మనసు తోడు
బుద్ధి పరి పక్వత మనసు భుక్తి తోడు
భావం
మనిషి జీవనగమనానికి కేంద్రబిందువు మనసు. అది మాయకు బానిసైతే బంధనాలను కలిగిస్తుంది; వివేకంతో నడిస్తే బుద్ధిని పరిపక్వం చేసి విముక్తి మార్గాన్ని చూపిస్తుంది. అందువల్ల మనసును నియంత్రించి, శుద్ధి చేసుకోవడమే జీవన సాధనలో ప్రధాన అంశం.
*****
135 మేటి గీతం
ఓ మనిషీ తెలుసుకో..!
పల్లవి : ఓ మనిషీ తెలుసుకో... జీవిత సత్యం తెలుసుకో... సంతృప్తికన్న సంపదేదీ లేదని తెలుసుకో... ఓ మనిషీ తెలుసుకో... హృదయంతో తెలుసుకో... మనశ్శాంతికన్న ఐశ్వర్యం లేదని గుర్తించుకో...
చరణం – 1 పాకులాడుచున్నావు అంతులేని ధనముకోసం, పరుగులెడుతున్నావు ప్రతిక్షణము ఆశకోసం, దొరికినా తీరదేమో కోరికల దాహమంతా, తృప్తి లేని బ్రతుకులో సుఖమెక్కడ చెప్పవయ్యా!
పల్లవి : ఓ మనిషీ తెలుసుకో...
చరణం – 2 విలాస భోగాలకై దుష్కృతాలు చేయుచున్నావు, కల్లబొల్లి మాటలతో కలిమిని కోరుచున్నావు, నీతిని విడిచి నడిచి ధనమే గమ్యమనుచున్నావు, నిజమైన విలువలను నీవెందుకు మరచుచున్నావు?
పల్లవి : ఓ మనిషీ తెలుసుకో...
చరణం – 3 ఆరోగ్యమే మహాభాగ్యమని పెద్దలు చెప్పిన మాట, అమూల్యమైన నిధియది జీవితానికి వెలుగు బాట, బంగారమూ వెండియైనా కొనలేవు దానిని, కాపాడుకో ఆరోగ్యాన్ని ప్రేమతో ప్రతిదినం.
పల్లవి : ఓ మనిషీ తెలుసుకో...
చరణం – 4 మనశ్శాంతి పొందిన వాడే నిజమైన ధనవంతుడు, మంచితనమే వెంట ఉండే శాశ్వతమైన బంధువు, సంతృప్తియే బంగారు గని, సత్యమే జీవనధనం, ఈ యథార్థం గ్రహించిన వాడే ధన్యుడు మానవుడు!
ముగింపు : ఓ మనిషీ తెలుసుకో... జీవిత సత్యం తెలుసుకో... సంతృప్తి, శాంతి, ఆరోగ్యమే నిజమైన ఐశ్వర్యమని తెలుసుకో...॥
*****
136..ఉ.
తప్పులతోను పద్యమణ తప్పక తెల్పెడి స్వేచ్చ మీదిగా
దప్పక వ్రాయ ధైర్యమది దాహము నెంచియు జూప గ ల్గగన్
ముప్పణ తప్పు బెద్దలణ ముందుగ దిద్దగలందు బుద్ధిగన్
తప్పక తెల్ప తప్పులను ధన్యుడు నైతిని నిత్య సత్యమున్
పద్యానికి సరళ భావం
పద్యాలలో తప్పులు ఉన్నా వాటిని నిర్భయంగా చెప్పే స్వేచ్ఛ అందరికీ ఉండాలి.
వ్రాయాలనే ఆసక్తి, నేర్చుకోవాలనే తపన ఉంటే ధైర్యంగా రచన చేయాలి.
పెద్దలు, పండితులు, అనుభవజ్ఞులు తప్పులను గుర్తించి సరిదిద్దితే అది రచయితకు మేలు చేస్తుంది.
నా తప్పులను ఎవరైనా తెలియజేస్తే వారికి కృతజ్ఞుడనై ఉంటాను; అది నిజమైన అభ్యాస మార్గం.
*****
137..రాధా విలాప గీతం
పల్లవి :
గురువా! ఎక్కడున్నావో చెప్పవా నా స్వామీ
విరహాగ్ని మండుచున్నది వేడిగా నా స్వామీ॥
చరణం – 1
ఎక్కడున్నవి వెలుగులో తెలియని దారులు
సక్కనైన పలుకులన్ని జ్ఞాపకాల హారులు
మక్కువైన ప్రేమకథలో మలుపులెన్నో చేరె
చుక్కవంటి బ్రతుకుజ్యోతి దూరమై పోయె॥
చరణం – 2
అంతరంగ మందు నేడు నిరాశ మబ్బు కమ్మె
శాంతి లేని మనసు నిత్యం బాధలలో నిమ్మె
బ్రాంతి జీవన బంధమందు తృప్తి దూరమాయె
కాలమేనా సత్యమంతా కరుణతో బోధించె॥
చరణం – 3
గుండె గుడిలో వెలిగిన దీపమెల్ల మసకబారె
కొండచేరిన జ్యోతివలె కనులకు దూరమాయె
విధి పలికిన మాటలన్ని మెరుపులై మెరిసె
కలల కావ్య బ్రతుకు నేడు కన్నీటిగా నిలిచె॥
చరణం – 4
తావు మార్చని తాపమిదే తల్లడిల్ల జేసె
కావలసిన ప్రేమ విలువ కనబడక పోయె
"చావు మేలే" యనిపించెను విరహ వేళలోన
భాగ్యమేమో దాగియున్నది భక్తి లోతులోన॥
ముగింపు :
గురువా! నీవు చూపు దారి గోప్యమై యున్నా
నీ కృపే నా జీవనానికి నిత్య దీపమన్నా॥
******
138. గీ..శక్తి యన్నది మాయగా సాహు విద్య
శక్తి యన్నది జ్ఞానమై సాగు విద్య
శక్తి యన్నది దాంపత్య సాధు విద్య
నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు
సరళ భావం
శక్తి అనేక రూపాలలో వ్యక్తమవుతుంది. జగత్తును నడిపించే మాయాశక్తి కూడా ఒక దివ్యవిద్య వంటిదే.
అదే శక్తి జ్ఞానరూపంగా మనిషిని ముందుకు నడిపిస్తుంది. విద్య, వివేకం, అవగాహన అన్నీ శక్తి ప్రకాశాలే.
దాంపత్య జీవితాన్ని సక్రమంగా నడిపించే ప్రేమ, సహనం, పరస్పర అవగాహన కూడా శక్తి యొక్క మరో రూపం.
ఈ విధంగా శక్తి జీవనంలోని అన్ని రంగాలలో విభిన్న రూపాలలో వ్యక్తమవుతుందని కవి చెబుతున్నారు
****
140. గీ. కృష్ణుని పలు కబద్దము కృపయు లేక
చక్రముణు ప్రయోగము కృష్ణ చెలిమి మాయ
భాస్కరుడుస్తమించెను పగటి పూట
మాయ భ్రమల సృష్టిగకృష్ణ మార్గ బలుకు
సరళ భావం
కృష్ణుని మాటలు నిజమా కాదా అన్న సందేహం కలుగుతోంది. ఆయన కరుణ కూడా ఇప్పుడు కనిపించడం లేదని రాధ బాధపడుతోంది.
స్నేహం, చెలిమి, ప్రేమ అన్నీ మాయగా మారిపోయినట్లు అనిపిస్తోంది. అవసరమైనప్పుడు సుదర్శన చక్రాన్ని ప్రయోగించిన కృష్ణుడు, తన బాధను మాత్రం పట్టించుకోవడం లేదనే ఆవేదన.
ఇది అసాధ్యమైన సంఘటనకు రూపకం. పగటిపూటే సూర్యుడు అస్తమించినట్లు, జీవితంలో వెలుగు అకస్మాత్తుగా కనుమరుగైందనే భావం.
కృష్ణుని లీలలు, మార్గాలు సాధారణ బుద్ధికి అందవు. అవి మాయ, భ్రమల వలె కనిపించినా వాటి వెనుక ఒక గూఢార్థం ఉంటుంది.
*****
141..దత్తపది..పెప్సీ, మజా, కోక కోలా, తoసప్
విలువ లుతెలిపె ప్సీబుద్ది విద్య మహిమ
పలుకు లు మహిమ జాతర పాఠ్య మలుపు
తెలిపినే కోక కోలాట తెరువు తీరు
మనసు తమ్సప్ సమర మేను మార్గమందు
సరళ భావం
విద్య, వివేకం మనిషికి విలువలను నేర్పుతాయి.
మాటలు జీవితంలో పాఠాలుగా మారి అనేక అనుభవాలను అందిస్తాయి.
అనుభవాలు మనకు కొత్త మార్గాలను, కొత్త అవగాహనను తెలియజేస్తాయి.
జీవితపోరాటంలో ధైర్యంగా ముందుకు సాగే మనస్సే విజయానికి ఆధారం.
*****
142.సీ.
మాన్యమహోదర మనసు జయించుట
గుణ్య గమన నెంచ గుర్తు విద్య
ధాన్య సంపద నిజ దారి గాహారమె
ధాన్య నాణ్యత గాంచ ధరణి విద్య
జన్యుపరము గాంచ జాగ్రతి జీవమున్
వన్య విహారపు వాంఛ విద్య
సూణ్యమన్నది లేదు సూత్ర ధారిగురువు
నాణ్యత హృదయము నమ్మ విద్య
గురుతరాబాధ్యత విధిగా గుప్త విద్య
బాలుర ఫలవిద్యలుపొంద పాశ విద్య
తెలుగు పాఠ్య ప్రభావము తీర్పు విద్య
నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము విద్య
****
142. సీ. పద్యానికి సరళ భావం
మనసును జయించుకోవడం గొప్ప గుణం. మంచి గుణాలు, సరైన నడవడిక మనిషికి జీవితంలో మార్గదర్శకాలు అవుతాయి. ధాన్యం జీవనాధారమైన సంపద. దాని నాణ్యతను గుర్తించడం కూడా ఒక విద్యే.
జీవితం పట్ల జాగరూకత కలిగి ఉండాలి. ప్రకృతిని ఆస్వాదించడం, జీవజాలాన్ని అర్థం చేసుకోవడం కూడా జ్ఞానాన్ని పెంచుతాయి. ఈ ప్రపంచంలో శూన్యం అనేది లేదు; ప్రతి దానికి ఒక కారణం, ఒక సూత్రం ఉంటుంది. ఆ సూత్రాన్ని గురువు బోధిస్తాడు. హృదయ నాణ్యత, మంచితనం, విశ్వాసం కూడా విద్యలో భాగాలే.
గురువుకు గొప్ప బాధ్యత ఉంది. పిల్లలకు విద్యతో పాటు సంస్కారం, అనుబంధం, విలువలు నేర్పాలి. తెలుగు పాఠాలు భాషాజ్ఞానాన్ని మాత్రమే కాక, ఆలోచనా శక్తిని, వివేచనను, తీర్పును కూడా పెంపొందిస్తాయి.
****
143.గీ.
మనసు దుప్పటి మనుగడ దూరముంచు
పరుపు వలె ప్రేమ జూపియు పరవశించు
దిండు ధైర్యమిచ్చియు నిత్య దిక్కు జూపు
తణువు బొంతగా మారియు తప్పు తడిక॥
భావం:
మనసు దుప్పటి – తల్లి మనసు సంతానాన్ని కష్టాల చలినుండి కాపాడే దుప్పటివంటిది.
పరుపు వలె ప్రేమ – విశ్రాంతినిచ్చే పరుపులా తల్లి ప్రేమ సౌఖ్యాన్ని అందిస్తుంది.
దిండు ధైర్యం – దిండులా ఆసరా ఇచ్చి, జీవిత మార్గంలో దిశానిర్దేశం చేస్తుంది.
తణువు బొంతగా మారి – తన శరీరాన్నే బొంతగా చేసి బిడ్డను రక్షిస్తుంది.
తప్పు తడిక – బిడ్డకు కీడు, బాధ, తప్పు దారులు తగలకుండా అడ్డుకుంటుంది.
****
144. పాదాది న్యస్తాక్షరి మా–య–రో–గం.
గీ.
మానవత్వమె మనుగడ మానసంబు
యత్నమే ఫలము నొసగు యాణతిగను
రోజు వయసు తగ్గి హృదయ రుచిర గాంచు
గంతకు సరివేగము జల గమన విద్య॥
భావం:
మానవత్వమే మనుగడ మానసం – మానవ జీవితానికి మూలాధారం మానవత్వమే.
యత్నమే ఫలము నొసగు – కృషి లేక ఫలితం లేదు; ప్రయత్నమే విజయానికి మార్గం.
రోజు వయసు తగ్గి – ప్రతి రోజు గడిచేకొద్దీ ఆయుష్షు తగ్గుతున్నా, హృదయం పరిపక్వత, సౌందర్యం పొందాలి.
గంతకు సరివేగము జల గమన విద్య – నీరు సందర్భానుసారంగా తన వేగాన్ని మార్చుకుంటూ ప్రవహించినట్లే, జీవితం కూడా పరిస్థితులకు అనుగుణంగా సాగాలి.
*****
145. గీ.
అడరి ఆనంద ఆనాతి ఆత్మ తృప్తి
మార్పు చెందుభూతమనగ మామసంబు
తలప పురుషుడె యధిదైవ తన్మ యమగు
నరయ దేహమందునధియు నమ్మ బలుకు
తాత్పర్యం
మనస్సు ప్రకృతి గుణాలకు చెందినది కాబట్టి అది నిరంతరం మారుతూ ఉంటుంది. అయితే ఆ మార్పులకు అతీతమైన ఆత్మ స్వరూపాన్ని అనుభవించినప్పుడు నిజమైన ఆనందం, ఆత్మతృప్తి లభిస్తాయి. మానవ దేహంలో నివసించే చైతన్య పురుషుడే అధిదైవ తత్వంగా ప్రకాశిస్తాడు. ఆ దైవ చైతన్యంతో ఏకత్వాన్ని పొందినవాడే నిజమైన శాంతిని అనుభవిస్తాడు.
*****
146. ఉ.
సంపద కోరవిద్యయన సాధు మనస్సున గాంచ గల్గగన్
పెంపక మే మహత్యమగు పేరుకు తగ్గియు జీవ విద్యగన్
రంపముమాదిరే యగుచు రమ్యత గూర్చెడి ద్వంద విద్యగన్
సంపుట మాదిరే వినయ సందడి చేయుట జాలి జూపగన్
పదార్థం
విద్య సంపదను సంపాదించడానికి ఉపకరిస్తుంది.
అయితే అది సాధు (సజ్జన) మనస్సులో ఉన్నప్పుడు మాత్రమే సార్థకమవుతుంది.
వ్యక్తి గొప్పతనానికి మూలం కేవలం విద్య కాదు; మంచి పెంపకం.
జీవనవిద్య అనేది ప్రవర్తనలో, సంస్కారంలో ప్రతిఫలించాలి.
రంపం (సా/కర్ర కోయు పనిముట్టు) రెండు వైపులా పనిచేస్తుంది.
అలాగే విద్య కూడా ద్వంద్వ స్వరూపం కలది.
మంచివాడి చేతిలో మేలును, చెడ్డవాడి చేతిలో కీడును కలిగించగలదు.
సంపుటం (పెట్టె) విలువైన వస్తువులను కాపాడినట్లు,
వినయం విద్యను అలంకరించి, దానికి శోభను తెస్తుంది.
జాలి (దయ)తో కూడిన వినయమే నిజమైన విద్యకు గుర్తు.
******
147.గీ.
మాట తనము చేతను గొప్ప మాయ జేయు
బలమని బలహీనుని బాద బంధ పలుకు
మాటతో గాయ పరచు గతి మంత్ర బుద్ధి
నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు
పదార్థం
– మాటల చాతుర్యంతో మనుష్యులను ప్రభావితం చేయవచ్చు; మాట ఒక గొప్ప మాయాజాలంలా పనిచేస్తుంది.
– తన శక్తి లేదా అధికారం ఉందనే అహంకారంతో బలహీనులను బాధించే మాటలు పలుకుతారు కొందరు.
– శరీరానికి గాయం చేసే ఆయుధాలకన్నా, మాటలతో కలిగే గాయం లోతైనది. అలాగే మంచి మాట మంత్రంలా ఉపశమనాన్ని కూడా ఇస్తుంది.
– ఇదే జీవితంలో కనిపించే నిజమైన అనుభవ సత్యమని కవి చెబుతున్నారు.
*****
148.గీ.
నీరు పల్లముననెపారు నిజము గుణము
సమతలమున నిశ్చలత సహన గుణము
మనసు భేద దృష్టి చలన మనుగడకళ
మన సమత్వ నిశ్చలతయే మార్గ శుద్ధి
తాత్పర్యం
నీరు ఎత్తును విడిచి పల్లానికి చేరినట్లే, జ్ఞాని అహంకారాన్ని విడిచి వినయాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు. నీరు సమతలంలో నిశ్చలంగా ఉన్నట్లే, సమత్వంతో కూడిన మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటుంది. భేదదృష్టి మనస్సును చంచలం చేస్తుంది; సమదృష్టి దానిని నిర్మలంగా మారుస్తుంది. అందువల్ల సమత్వమే జీవన శుద్ధికి, శాంతికి ప్రధాన మార్గం.
భావసారం
"నీటికి పల్లం శరణు; మనస్సుకు సమత్వం శరణు. నీరు నిశ్చలమైతే ప్రతిబింబం స్పష్టం; మనస్సు నిశ్చలమైతే సత్యం స్పష్టం."
*****
149. ఉ.
భోదన బంధతత్త్వమది పూజ్యత లక్ష్యము విద్య యోగమున్
శోధన గూర్చి తెల్పశుభ గుప్తపు విద్యలు జీవ యోగ్యతన్
వాదన లేని విద్యలవి వాక్కుల తీరుగ సర్వ మేలుగన్
వేదన మాపు విద్యల సువిజ్ఞత నేర్పుగ యెల్ల వేళలన్
తాత్పర్యం
విద్య అనేది కేవలం పుస్తక జ్ఞానం కాదు. అది గురు-శిష్య సంబంధాన్ని పవిత్రం చేసే సాధనం. పరిశోధనాత్మక దృష్టిని పెంపొందించి జీవన సత్యాలను గ్రహింపజేస్తుంది. వాదాలకు కాక, వివేకానికి దారి తీస్తుంది. అంతిమంగా మానవుని అజ్ఞానం, దుఃఖం, వేదనలను తగ్గించి సార్థక జీవనానికి మార్గదర్శకం అవుతుంది.
భావసారం
"విద్య బోధనతో ప్రారంభమై, శోధనతో వికసించి, వినయంతో నిలిచి, వేదనను తొలగించుటలో పరిపూర్ణమవుతుంది."
*****
150..ఆ. వె.
జబ్బులేలజీవ జాగృతి కరువుగా
పబ్బకంబుగాను పాలు పంచ
మబ్బులేలసూర్య మంచి వర్షములిడు
జబ్బచరచి నుండు జపము నెంచ
భావం
జీవనంలో జాగృతి లేకపోవడం ఒక పెద్ద లోపం. అందువల్ల మనిషి తనకు తెలిసిన మంచి విషయాలను ఇతరులతో పంచుకోవాలి. మేఘాల వెనుక దాగిన సూర్యుడు వర్షరూపంలో లోకానికి మేలు చేసినట్లే, జ్ఞాని తన జ్ఞానాన్ని, కరుణను సమాజానికి అందించాలి. జపం, ధ్యానం ద్వారా అంతరంగంలోని కలుషిత భావాలు తొలగి జీవితం శుద్ధి చెందుతుంది.
******
151..పెద్దల సుద్దులు కీర్తన
పల్లవి :
పెద్దల సుద్దులు వినరా బిడ్డా...
పెన్నిధి మాటలు గుండెలో దాచుకోరా...
ధర్మమే దారిగా నడచి సాగితే,
జీవితమంతా సుఖశాంతులే రా...!
చరణం – 1
ఎప్పుడు చెప్పకు కల్ల మాటలు,
తప్పులు ఎంచకు ఎల్లవేళలా.
చేయకు దుర్మతుల సావాసము,
మోయకు పాపముల భారములా.
చరణం – 2
మదిలో నిలుపకు చెడు తలంపులు,
ఆడంబరాలకు దూరముగా ఉండు.
ఈర్ష్యాసూయలకు చోటీయకు ఎన్నడూ,
ప్రేమాభిమానమే హృదయంలో నింపు.
చరణం – 3
కోపము విచక్షణను చంపునని తెలుసుకో,
పరులను నిందించుట విడిచేయుము.
వాదవివాదములు అశాంతి హేతువులు,
మంచి మాటలతో మైత్రిని పెంచుము.
చరణం – 4
దుర్వ్యసనముల దారిన నడిస్తే,
దుఃఖమే వెంటాడునని గ్రహించు.
అహమే అంతము చేసే భూతమని,
వినయమే నిజమైన వెలుగని తెలుసుకో.
ముగింపు :
పెద్దల హితోక్తులు జీవిత వేదాలు,
ప్రతిరోజు పాటించు పరమ మంగళాలు.
ధర్మమార్గమే నిన్ను గమ్యానికి చేర్చును,
మంచి మనిషిగా లోకములో నిలుపును. ॥
******
152.గీ.
శీతలీకరణయె విద్య జీవరక్ష
మానవాహార రక్షణ మార్గమగును
ఔషధాది సంపదలను కాయు శక్తి
నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు
తాత్పర్యం :
శీతలీకరణ విజ్ఞానం జీవరక్షణకు ఎంతో ఉపకరిస్తుంది. ఆహార పదార్థాలు చెడిపోకుండా కాపాడి, వాటి నాణ్యతను నిలుపుతుంది. అలాగే ఔషధాలు, టీకాలు వంటి విలువైన వైద్యసంపదలను సరైన ఉష్ణోగ్రతలో భద్రపరచి మానవ ఆరోగ్యాన్ని రక్షిస్తుంది. అందువల్ల శీతలీకరణ విద్య ఆధునిక జీవనంలో ఒక ముఖ్యమైన రక్షణశక్తిగా నిలుస్తుంది. ప్రపంచ శీతలీకరణ దినోత్సవం ఈ సేవలను గుర్తు చేస్తూ ప్రతి సంవత్సరం జూన్ 26న నిర్వహించబడుతుంది.
****
153..మ. కో
శీతలీకర వృక్ష సంపద శ్రేయవిద్యగ శీఘ్రమున్
శీతలీకర ప్రాంత వైభవ జీవ రక్షణ సఖ్యతన్
శీతలీకర గంగ తీరుగ శీఘ్ర దాహము తీర్చగన్
శీతలీకర ఔషదాదియు కాయు శక్తియు జీవణమ్
తాత్పర్యం :
శీతలీకరణ అనేది జీవన శ్రేయస్సుకు దోహదపడే విద్య. వృక్షసంపద భూమికి చల్లదనాన్ని ప్రసాదించి పర్యావరణ సమతుల్యతను కాపాడుతుంది. శీతలమైన ప్రాంతాలు జీవజాతులకు అనుకూల వాతావరణాన్ని కల్పించి రక్షణనిస్తాయి. గంగ వంటి పవిత్ర నదులు దాహాన్ని తీర్చి జీవనాధారమవుతాయి. అలాగే శీతలీకరణ సాంకేతికత ఔషధాలు, టీకాలు మరియు ఇతర వైద్యసంపదలను భద్రపరచి మానవజీవనాన్ని కాపాడే శక్తిగా నిలుస్తుంది. �
UNEP - UN Environment Programme +1
చివరి పాదాన్ని నాదసౌందర్యం కోసం ఇలా కూడా పరిగణించవచ్చు:
శీతలీకర ఔషధాదుల కాయు శక్తియే జీవనమ్
*****
154..సీస పద్య మాలిక
నేను నాదనుతృప్తి నీడలా గర్వంబు
నెయ్య మాడ మనసే నిత్య నిధియె
కాదు కాదను వాది కామ్యము గర్వంబు
కయ్య మాడ వయసే కథల నిధియె
అహము నిండినమాయ ఆశల పొగరుతో
సహనముండిన యోగ సమర నిధియె
తెడ్డులా బ్రతుకగు తిష్ట శుభంబగు
డడ్డుగోడల రోగి డమరు నిధియె
మనకు మధ్యనసాగు మనుగడ నిర్మిస్తి
మంకు తోడ ఫలము మాన నిధియె
క్షణము తృప్తినసాగు క్షమయు గతిగతోడు
క్షాత్రవిద్యల మాయ కాల నిధియె
చిన్న చిల్లైనకాన చింతయు లేకుండ
చేవ తోడ బతుకు చిత్ర నిధియె
గోడ చూడంగటే గొప్యమే నాలోన
గుబులు పుట్టె వయసు గుప్త నిధియె
నిన్ను నన్నునుచూడ నిజముయే విడదీయు
నిగళ మనచునెంచ నేటి నిధియె
తలపు కొచ్చెనుప్రేమ తరతమ భావంబు
దరికి చేరవిలువ దారి నిధియె
అహము తొలగకయే అక్కర దైవంబు
నర్ధ మవడుయేల నమ్మ నిధియె
పొగరు తొలగకయె పోరగు సత్యంబు
బోధ పడదు మనసు భుక్తి నిధియె
సత్య రూపంబగు సామ్యము గాంచిన
శాంతి కలుగు తీరు సమయ నిధియె
నిధియె సత్యంబు బోధలు నేటి విద్య
నిధియె విశ్వ కల్యాణమై నిత్య విద్య
నిధియె సర్వ సమ్మోహనమే నిర్మలంబు
నిధియె మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు
*****
సరళ భావం (మొత్తం పద్యమాలికకు)
మనిషి జీవితంలో "నేను", "నాది" అనే భావాలు తాత్కాలిక తృప్తిని కలిగించినా, అవే అహంకారానికి మూలమవుతాయి. కోరికలు, వాదనలు, ఆశలు, పొగరు మనసును కలుషితం చేస్తాయి. అయితే సహనం, క్షమ, ప్రేమ, వివేకం, ఆత్మపరిశీలన వంటి గుణాలు జీవితాన్ని సార్థకం చేస్తాయి.
వయసుతో కూడిన అనుభవాలు, ఎదురయ్యే కష్టాలు, రోగాలు, అంతర్మథనాలు అన్నీ మనిషికి పాఠాలు నేర్పే నిధులే. మనసులోని మంకుతనాన్ని, అహంకారాన్ని తొలగించి సత్యాన్ని గ్రహించినప్పుడు ప్రేమకు విలువ తెలుస్తుంది; దైవతత్త్వం అర్థమవుతుంది; సమత్వభావం అలవడుతుంది. పొగరు తొలగినచో సత్యబోధ హృదయంలో నిలిచి శాంతికి దారితీస్తుంది.
అందువల్ల జీవితంలో ఎదురయ్యే ప్రతి అనుభవం, ప్రతి గుణం, ప్రతి బోధ ఒక నిధి. ఆ నిధుల సారమే సత్యజ్ఞానం. సత్యం, సమత్వం, క్షమ, ప్రేమ, విశ్వకల్యాణ దృష్టి కలిగిన జీవనమే నిజమైన సంపద అని ఈ పద్యమాలిక సందేశం. ॥॥
******
155.శా..
అల్లంబున్ సహపైత్య రోగవరమున్ ఆకాంక్ష తీర్చేందుకున్
బెల్లంబున్ తగు తీపి గుర్తులనుసు పీయూష ప్రేమంబుగన్
గొళ్ళెంబున్ మనశాంతిగూర్చగలగన్ నిర్మూల దోషంబుగన్
పల్లంబున్ జలతీరు దుఃఖములనున్ పాశంబు ధర్మంబుగన్
పద్యభావం:
అల్లంబున్ – అల్లం శరీరంలోని పైత్యాది రోగాలను తగ్గించి ఆరోగ్యాన్ని ప్రసాదించినట్లే, జీవితంలో ఎదురయ్యే కష్టాలు కూడా మనిషిని పరిపక్వునిగా చేస్తాయి.
బెల్లంబున్ – బెల్లం తీపిని అందించినట్లే, మధురమైన జ్ఞాపకాలు, ప్రేమ, ఆప్యాయతలు జీవనానికి అమృతస్వరూపమై నిలుస్తాయి.
గొళ్ళెంబున్ – గొళ్ళెం నియంత్రణకు సూచకం. మనస్సుకు సంయమనం ఉంటే దోషాలు నిర్మూలమై శాంతి కలుగుతుంది.
పల్లంబున్ – పల్లం నీటిని నిల్వచేసి ప్రయోజనం చేకూర్చినట్లే, జీవితంలోని దుఃఖాలు కూడా ధర్మమనే పాశంతో మనిషిని సన్మార్గంలో నడిపిస్తాయి.
సారాంశం:
ఆరోగ్యానికి అల్లం, మాధుర్యానికి బెల్లం, నియమనిష్ఠకు గొళ్ళెం, అనుభవజ్ఞానానికి పల్లం ప్రతీకలుగా నిలిచి, మానవజీవితాన్ని ధర్మమార్గంలో నడిపిస్తాయని పద్యం సూచిస్తోంది.
🌹 చక్కని దత్తపది వినియోగం, తాత్విక దృష్టి, మరియు జీవనోపదేశం ఈ పద్యానికి ప్రత్యేక ఆకర్షణ. 🙏🌹
156.. పాదాది న్యస్తాక్షరి ఉ – ప – కా – రం
గీ. ఉజ్వల భవ సయోధ్యత ఊరటగను
పంతపడ సంభవ పలుకు పాలు పంచు
కారణం మది సాహిత్య కష్ట మలుపు
రంజిత విధి వాక్కు సహజ రమ్యతగను ॥
తాత్పర్యం
ఉజ్వలమైన భావసమన్వయం మనసుకు ఊరటనిస్తుంది. పరస్పర సహకారంతో కూడిన మాటలు, అనుభవాలు పంచుకోవడం ద్వారా స్నేహబంధాలు బలపడతాయి. సాహిత్యసాధనలో ఎదురయ్యే కష్టాలే లోతైన ఆలోచనలకు కారణమవుతాయి. అలా పరిణతి చెందిన వాక్కు సహజమైన రమ్యతను సంతరించుకొని జీవితాన్ని రంజింపజేస్తుంది.
*****
157..*మందారం*
నాకు నేనుగ చిక్కితి. నటన జేసి నమ్మవైతీ
నీకు సేవగ దక్కితి మనసు జేసి నమ్మవైతీ
నన్ను బందిచె గొలుసులు నాగు లల్లె నీదు గుణమా
నిన్ను గాంచితి వలపులు నివ్వ లెళ్ళ నమ్మవైతీ
గొలుసు లల్లితి పరులను కుంగదీయ నీదు మనసా
తలపు గిల్లితి సరియగు సేవచేయ నమ్మవైతీ
నడుము వాల్చితి నారేయి నడువ లోన కడు వయసా
తడువు కోవలె నారేయి జగతి లోన నమ్మవైతీ
ఆశ హెచ్చెను నాలోన హద్దు లేక నమ్మవైతీ
పాశ మేగతి పొందైన పద్దు తీరు నమ్మవైతీ
157. మందారం — సరళ భావం
ఈ గీతంలో కవి తనతో తానే మాట్లాడుకుంటూ, జీవితంలో చేసిన పొరపాట్లు, మమకారాలు, ఆశలు, వాటి ఫలితంగా కలిగిన బంధనాలను గుర్తించి ఆత్మపరిశీలన చేస్తున్నాడు.
నాకు నేనుగ చిక్కితి నటన జేసి నమ్మవైతీ
నీకు సేవగ దక్కితి మనసు జేసి నమ్మవైతీ
– నేను నా స్వంత వేషధారణలకు, నటనలకు బలైపోయాను. నిజమైన మనసుతో సేవ చేసినప్పుడే దైవానుగ్రహం లభిస్తుందని ఇప్పుడు గ్రహిస్తున్నాను.
నన్ను బందిచె గొలుసులు నాగులల్లె నీదు గుణమా
నిన్ను గాంచితి వలపులు నివ్వలెళ్ళ నమ్మవైతీ
– నన్ను బంధించినవి ఇనుప గొలుసులు కావు; నా కోరికలు, మమకారాలే. వాటిని విడిచిపెట్టకపోతే నిన్ను (దైవాన్ని) చేరలేనని తెలుసుకున్నాను.
గొలుసులల్లితి పరులను కుంగదీయ నీదు మనసా
తలపు గిల్లితి సరియగు సేవచేయ నమ్మవైతీ
– ఇతరులను బాధపెట్టే ఆలోచనలు మనసులో పెట్టుకోకూడదు. మంచి తలంపులతో సేవ చేయడమే సత్పథమని గ్రహించాను.
నడుము వాల్చితి నారేయి నడువలోన కడు వయసా
తడువు కోవలె నారేయి జగతిలోన నమ్మవైతీ
– వయసు పెరిగి శరీరం బలహీనపడినా, జీవనమార్గంలో జాగ్రత్తగా నడవాలి. అనుభవాల ద్వారా నేర్చుకుంటూ ముందుకు సాగాలి.
ఆశ హెచ్చెను నాలోన హద్దు లేక నమ్మవైతీ
పాశ మేగతి పొందైన పద్దు తీరు నమ్మవైతీ
– అంతులేని ఆశలు పెరిగితే అవే బంధనాలవుతాయి. పరిమితిని తెలుసుకొని జీవించడం ద్వారానే విముక్తి దారి కనిపిస్తుంది.
సారాంశం
మనిషిని బంధించేవి బయటి సంకెళ్లు కావు; అతని ఆశలు, మమకారాలు, అహంకారమే. సేవ, సత్సంకల్పం, పరిమిత ఆశలు, ఆత్మపరిశీలన — ఇవే నిజమైన స్వేచ్ఛకు మార్గాలని ఈ గీతం తెలియజేస్తోంది.
🌹🙏 ఆత్మవిమర్శతో కూడిన తాత్విక గీతం. "నాకు నేనుగ చిక్కితి" అనే ప్రారంభమే మొత్తం గీతానికి ప్రాణం.
🌹🙏
158.రాధా వియోగ ఆలాపన
పంజరంబున చిక్కిన పక్షి వోలె
చెప్పలేని తనము చెంది చింత వోలె ॥
ఎటుల చిక్కితి వీరీతి యెరుక జేయి
పెట్టత భావము భాగ్యంబు గురుతు జేయ ॥
స్వార్ధ కోర్కెలు చెలరేగి స్వామి సొమ్ము
అర్ధ మేవిధి మదిలోన స్వామి సొమ్ము ॥
దాచుకొంటిని నా వద్ద తక్కరైతి
దోచుకొమ్మని ననీ వద్ద తక్కరైతి ॥
శ్రమను మరువంగ నొకరోజు శయ్య జేరి
సమర సమయోజనలు జేయ శయ్య జేరి ॥
నిదుర మేల్కొని చూడంగ నేలపైన
బంది నైపడియుంటిని పట్టపగలు ॥
పాలు పోయంగ తాగిన పాములల్లె
ప్రేమనిచ్చిన నిన్నే బాధ జేసి ॥
చేలరేగిన మదమున చిత్తముడిగి
కాలమే నను దహించె కఠినమైయె ॥
వేణుగానము వినలేని వేళలందు
ప్రాణమున్నది గాని బ్రతుకు లేదే ॥
రాధనైన నను కాచు రమ్యమూర్తీ
మాధవా! నీ దయే మాకు మోక్షమయ్యె ॥
******
159. గీ.
మరణకాలమందు మనుజ మాయగాను
నా స్వరూపమే గాంచగ నన్ను నమ్ము ।
సంశయంబు తొలగు తీర్పు సత్యమార్గ
నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు ॥
సరళ భావం
మరణ సమయం వచ్చినప్పుడు మనిషి జీవితమంతా మాయస్వరూపమని స్పష్టంగా గ్రహిస్తాడు. ఆ సమయంలో బాహ్య సంపదలు, బంధాలు, హోదాలు ఏవీ తోడుకావు. తన అసలు స్వరూపమైన ఆత్మతత్త్వాన్ని తెలుసుకున్నవాడే సత్యాన్ని అనుభవిస్తాడు.
"నన్ను నమ్ము" అనే మాటలో పరమాత్మ, ఆత్మ, లేదా సత్యతత్త్వం పట్ల విశ్వాసం వ్యక్తమవుతోంది. ఆ విశ్వాసం కలిగినప్పుడు సందేహాలు తొలగిపోతాయి. అప్పుడు మనిషి సత్యమార్గాన్ని గుర్తించి, సరైన తీర్పును పొందగలడు.
******
160. గీ.
అవయవాల సంచి యిదియు ఆశ తణువు
సృష్టికర్త బ్రహ్మ తణువు శృతి లయలగు ।
బ్రహ్మ సత్య జగత్తుగా బంధ తణువు
మిధ్య భూషణం పుత్తడి మిత్ర సత్య ॥
సరళ భావం
ఈ శరీరం అనేక అవయవాల సమాహారం మాత్రమే. దీనితో పాటు ఆశలు, కోరికలు కూడా మనిషిని చుట్టుముట్టి ఉంటాయి.
సృష్టి అంతా బ్రహ్మస్వరూపమే. సృష్టి, స్థితి, లయలు అన్నీ పరబ్రహ్మ సంకల్పంలోనే జరుగుతాయి.
"బ్రహ్మ సత్యం జగన్మిథ్యా" అనే వేదాంత భావాన్ని కవి ఇక్కడ సూచించారు. పరమసత్యం బ్రహ్మమే; జగత్తు మార్పులకు లోనయ్యే నశ్వర స్వరూపం. బంగారంతో చేసిన ఆభరణాలకు వేర్వేరు రూపాలు ఉన్నా, వాటి అసలు సత్యం బంగారమే. అలాగే జగత్తులో కనిపించే నామరూప భేదాల వెనుక ఉన్న అసలు సత్యం పరబ్రహ్మమే.
******
161..ఉ..స్పర్ష – హర్ష – వర్ష – త్వర్ష".
స్పర్షగు తీరునెంచకళ సాధ్య తపోమయ జీవనంబుగన్
హర్ష మనోమయంబుగను హాయిగ వర్ధని విశ్వ మాయగన్
వర్షపు తీరుజీవమగు వాక్కుల సమ్మతి నిత్య వైభవమ్
త్వర్షక విద్యలన్నియు ప్రవాహము తీరుగ త్వక్త మాయగన్
పద్యభావం
– స్పర్శ (అనుభవం) యొక్క స్వరూపాన్ని గ్రహించి, ఆలోచనలను శుద్ధి చేసుకుంటే జీవితం తపస్సుమయంగా మారుతుంది.
– మనస్సులో హర్షం ఉంటే జీవితం హాయిగా సాగుతుంది. అయితే ఈ విశ్వం మాయాస్వరూపమని కూడా గుర్తుంచుకోవాలి.
– వర్షం భూమికి జీవం ప్రసాదించినట్లే, సత్సంగతితో కూడిన వాక్కులు, పరస్పర సమ్మతి జీవనానికి వైభవాన్ని ఇస్తాయి.
– విద్యలు, అనుభవాలు అన్నీ ప్రవాహంలా నిరంతరం సాగుతుంటాయి. వాటిలో ఆసక్తి ఉన్నా, వాటిపట్ల అతిమమకారం విడిచినప్పుడే మాయాబంధం తగ్గుతుంది.
******
162. చం.
స్మృతిమతి గాంచ యజ్ఞఫల సేకర వృత్తిగ దీక్షతత్త్వమున్
స్మృతిగ పథం మనుస్మృతియె చిత్త భవంబు సుచిత్ర లక్ష్యమున్ ।
స్మృతిగ వశిష్ట విద్యలగు సర్వసమేను శుభంబు గాంచగన్
స్మృతిగ సహాయ రామకళ మీర విశాల భవంబు మేలుగన్ ॥
సరళ భావం
స్మృతి (జ్ఞాపకం, ధర్మజ్ఞానం, అనుభవజ్ఞానం) మనిషికి యజ్ఞఫలంలా అమూల్యమైన సంపద. దీక్షతో కూడిన జీవనవిధానానికి అది ఆధారం.
మనుస్మృతి వంటి ధర్మసూత్రాలు మనిషికి మార్గదర్శకాలు. అవి జీవనలక్ష్యాలను సక్రమంగా నిర్దేశించి, కర్తవ్యబోధను కలిగిస్తాయి.
వశిష్ఠ మహర్షి వంటి ఋషుల బోధనలు, విద్యలు, జ్ఞానసంపదలు సమస్త మానవాళికి శుభప్రదమైనవి. వాటిని స్మరించి ఆచరించినవాడు మేలు పొందుతాడు.
రాముని ఆదర్శజీవనం, ధర్మనిరతి, సహాయస్వభావం వంటి కళలను స్మరించుకుంటూ నడిస్తే మన భావప్రపంచం విశాలమై, జీవితం ఉత్తమ మార్గంలో సాగుతుంది.
*****
163..కం.
శాశ్విత సతిపతి భక్తియు
శాశ్వత విద్యలనిధియగు సాధు తనంబున్
ఈశ్వరసంకల్పముయే
గీశ్వరి పెండ్లాడె బ్రహ్మ నీప్సిత మెప్పున్
సరళ భావం
శాశ్వతమైన భార్యాభర్తల భక్తి, విద్యాసంపదతో కూడిన సాధుత్వం అన్నీ ఈశ్వర సంకల్పానుసారమే జరుగుతాయి. బ్రహ్మదేవుని అభీష్టానికి అనుగుణంగా సరస్వతీదేవి (గీశ్వరి) ఆయనను వరించింది; అది దైవనిర్ణయానికి నిదర్శనం.
****
164..గీ.
మాయన మది గర్వము తోడు మాయ పలుకు
యమ యమాకళ గానులే యంత యిoత
రోజు లుతరాజు వల్లెనె తొట్ర బాటు
గంప నిండుగా ఫలములు గమన మౌను
సరళ భావం
మనసులో గర్వం చేరితే మాటలు కూడా మాయతో, అహంకారంతో నిండిపోతాయి. కాలం క్రమంగా తన కళలను చూపిస్తూ జీవితం ఎంత మార్పులకు లోనవుతుందో తెలియజేస్తుంది.
రోజులు త్రాసు (తరాజు) వలె మన కర్మలను తూచి ఫలితాలను ఇస్తుంటాయి. తొట్రుపాట్లు, అనుభవాలు, విజయాలు, అపజయాలు అన్నీ కలసి చివరకు గంప నిండిన ఫలాల వలె జీవిత ఫలితాన్ని అందిస్తాయి.
****
165.గీ.
శాశ్వత ధాత్రిసఖ్యత వశంకరివిద్యల తీవ్రవైభవమ్
ఈశ్వరిదివ్యభవ్యతయు యీప్సిత విశ్వమహాప్రసాద వా
గీశ్వరి వాంఛలన్నియు వినీలమహత్యము సర్వవేళలన్
గీశ్వరి పెండ్లియాడెఁదన యీప్సితమొప్పఁగ బ్రహ్మదేవునిన్!
సరళ భావం
శాశ్వతమైన స్నేహం, అనుబంధం, విద్యా వైభవం కలిగిన సరస్వతీదేవి దివ్యమైన మహిమతో ప్రకాశించింది. ఆమె సంకల్పం విశ్వానికి మేలు చేసే మహాప్రసాదం వంటిది.
సరస్వతీదేవి కోరుకున్న ఆశయాలన్నీ లోకక్షేమానికే సంబంధించినవి. ఆమె మహత్త్వం అన్ని కాలాలలోనూ నిలిచి ఉంటుంది.
అటువంటి గీశ్వరి (సరస్వతి) బ్రహ్మదేవుని అభీష్టాన్ని అంగీకరించి ఆయనను వరించి దివ్య వివాహం చేసుకుంది.
*****
167..🎵 బ్రహ్మోపదేశం (గేయం)
పల్లవి :
డెభై వసంతాలు దాటినా నాన్నా...
దివ్య క్షణమే మదిలో నిలిచెనా...
చెవిలో నీవు పలికిన గాయత్రీ నాదం...
జీవితమంతా వెలిగించే జ్ఞాన ప్రబోధం...
చరణం – 1 :
వటువునై నీ ఎదుట నిలిచిన వేళలో,
వేదబాట చూపితివి ప్రేమతో;
తెల్లని వస్త్రము తపస్సుకు సాక్షిగా,
నీ ఒడిలో నేనొక వినయ శిష్యుడిగా.
చేతిని అడ్డుగా గోప్యంగా పలికిన,
బ్రహ్మోపదేశ మహిమాన్విత మంత్రం;
శబ్దమై కాదు హృదయంలో నిలిచిన,
జీవన మార్గదర్శి దివ్య సందేశం.
పల్లవి :
డెభై వసంతాలు దాటినా నాన్నా...
చెవిలో నీవు పలికిన గాయత్రీ నాదం...
జీవితమంతా వెలిగించే జ్ఞాన ప్రబోధం...
చరణం – 2 :
ధర్మమే దారి అని నేర్పినది నీవే,
సత్యమే శ్వాస అని తెలిపినది నీవే;
మంత్రాక్షరాలలో నింపిన ఆశీస్సులు,
ప్రతి అడుగున రక్షించే దివ్య కవచాలు.
యజ్ఞోపవీతమే ఇచ్చినది కాదు,
జ్ఞానజ్యోతిని వెలిగించితివి నాలో;
మంత్రమే కాదు ప్రసాదించినది,
మనిషిగా నిలిచే మహోన్నత మార్గం.
చరణం – 3 :
చేసితివి మంత్రోపదేశము
వటువునైన నాకు నాడు గోప్యంగా;
ఎన్ని జన్మలెత్తి తీర్చుకోగలనో,
నీ ఋణమది నాకు మహాభాగ్యంగా.
నీవు నేర్పిన విలువలే నా వేదం,
నీ ఆశీస్సులే నా జీవన నాదం;
ఎన్ని జన్మలైనా తీరని ఋణమే,
నీ బ్రహ్మోపదేశం నా జన్మ పరమార్థమే.
ముగింపు :
కాలం చెరపలేని జ్ఞాపకమిదే,
అక్షరాలై నిలిచే అనుబంధమిదే;
తండ్రి ప్రసాదించిన బ్రహ్మోపదేశానికి,
కృతజ్ఞతే నా నిజమైన గురుదక్షిణే...
ఈ గేయం నెమ్మదైన భక్తి–భావ గీతం (8 మాత్రల లయ లేదా దాద్రా/కహర్వా తాళం)లో ఆలపించడానికి చాలా అనుకూలంగా ఉంటుంది.
*****
168. గీ.
ఫణి మణి మనోమయారత్న ఫలసువిద్య
గాన గంధర్వ గాత్ర జగాన తీవ్ర
సర్వ శ్రేయోభిలాషిగా సమయ తృప్తి
జన్మ శుభ శుభాకాంక్షల ఛాయ నాది
ఫణి అనే వ్యక్తి మనోమయ రత్నంవలె విలువైన విద్యాఫలాలను పొందినవాడు.
గంధర్వుని గానంవలె మధురమైన గాత్రం, కళాప్రతిభ కలవాడు.
అందరి శ్రేయస్సును కోరే శ్రేయోభిలాషిగా, సమయానుకూలంగా సంతృప్తితో జీవించేవాడు.
అతని జన్మ శుభప్రదమై, శుభాకాంక్షల నీడలో సార్థకంగా సాగాలని ఆకాంక్షిస్తున్నాను.
*****
169. గీ.
ఈ చిరాకు చిత్తము శుద్ధి యిచ్ఛ నెంచ
ఈ పరాకు లేక పనుల యీప్సి తమగు
ఈ వరాకు దైవకృపయె యిలను గాంచు
ఈ తరాకు తూకము ధర్మ తలచ బ్రతుకు
సరళ భావం
చిరాకు, అసహనం వంటి భావాలను తొలగించి చిత్తశుద్ధిని కోరుకోవాలి. ఏమరుపాటు (పరాకు) లేకుండా తన పనులను శ్రద్ధగా నిర్వహించాలి. అలా జీవించినవారికి దైవకృప అనే వరం లభిస్తుంది. తక్కెడ (తరాకు) సమతుల్యతను చూపినట్లే, ధర్మాన్ని తలచుకుంటూ సమన్యాయంతో జీవించాలి..
సూక్తి: చిరాకు చెడును పెంచును; పరాకు తప్పును తెచ్చును; దైవకృప వరమును ప్రసాదించును; ధర్మతరాకు జీవనాన్ని సరిదిద్దును. 🌹🙏॥
170. గీ.
ఉన్నత కళల వెల్లువ ఉలుకు బలుకు
రకములన్ని ఏకముగను రమ్య బరచు
వలదు యన్న వెలుగునిచ్చు వాక్కు తీరు
డింభమగు హృదయమే నిత్య దివ్య పథము
సరళ భావం
ఉన్నతమైన కళలు మనసులో స్పందనను, మాటల్లో మాధుర్యాన్ని కలిగిస్తాయి. భిన్నమైన విషయాలన్నింటిలోనూ ఏకత్వాన్ని చూపి అందాన్ని పెంచుతాయి. మంచి వాక్కు ఇతరులకు వెలుగును అందిస్తుంది. అయితే అహంకారంతో నిండిన హృదయం దివ్యమైన మార్గాన్ని చేరనీయదు.
సూక్తి
"కళలు మనసును వెలిగించును; వాక్కు లోకాన్ని వెలిగించును; వినయమే దివ్యపథాన్ని వెలిగించును." 🌹🙏
171. శా.
వడ్డీలెక్కల యర్ధమే బ్రతుకుగన్ వాత్సల్య ప్రేమంబుగన్
చెండాడే గుణమే వియోగమగుటన్ చిత్తంబు మౌనంబుగన్
అడ్డే మున్నది గాయహంబు పలుకుల్ హ్లాదంబు సర్వార్ధమున్
గ్రుడ్డా! పిల్లను వెక్కిరించెదవ సంకోచంబు లేకుండగన్
సరళ భావం
జీవితాన్ని కేవలం లాభనష్టాల, వడ్డీ లెక్కల కోణంలో మాత్రమే చూడకూడదు; వాత్సల్యం, ప్రేమలే దానికి అసలు అర్థాన్ని ఇస్తాయి. కఠిన స్వభావం వియోగానికి దారితీస్తుంది; అప్పుడు మనసు మౌనంగా బాధపడుతుంది. అహంకారమే ఆనందానికి అడ్డుగోడగా నిలుస్తుంది. కాబట్టి తనలో లోపాలున్నవాడు ఇతరులను ఎగతాళి చేయడం తగదు.
నీతి
తన లోపాన్ని మరచి పరులను ఎగతాళి చేయువాడు జ్ఞాని కాదు; ప్రేమ, వినయమే మానవత్వానికి నిజమైన సంపద.
🌹🙏
172. గీ.
మరణ సమయమందున ప్రేమ మనసు మరుపు
మళ్ళి జన్మలోన మరల మరల కలుగు
నెట్టి చింత జేయ పలుకు నట్టి జన్మ
నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు
సరళ భావం
మరణ సమయానికి ఈ జన్మలోని అనేక జ్ఞాపకాలు మరచిపోవచ్చు. అయినప్పటికీ ప్రేమ అనే భావం సూక్ష్మ సంస్కారంగా నిలిచి, పునర్జన్మ ఉంటే మళ్లీ మళ్లీ వ్యక్తమవుతుంది. కాబట్టి గతం గురించి అధికంగా చింతించకుండా, జన్మ యొక్క పరమార్థాన్ని తెలుసుకోవాలని కవి సూచిస్తున్నారు.
****†
173. గీ.
మిరపకాయ మేలు మరచి మింగ బోకు
వంట కుందేలు లేకున్న వాస నేది
ఉప్పు ఉల్లి చింత చెలిమి ఉరిమి యున్న
తిన్న నోట ఊట తురుము తేరు కోక
సరళ భావం
మిరపకాయ కారం అనే స్వభావాన్ని మరచి దానిని మింగకూడదు. వంట లేకపోతే వాసన ఎలా వస్తుంది? ఉప్పు, ఉల్లి, చింతపండు కలిసినప్పుడే రుచి ఏర్పడుతుంది. తిన్న తర్వాత నోటిలో మిగిలే రుచిని బట్టి ఆహారం గుణం తెలుస్తుంది.
నీతి
స్వభావం తెలిసి నడుచుకోవాలి; కృషి చేస్తేనే ఫలితం వస్తుంది; భిన్నతల సమన్వయమే జీవితానికి రుచి; ఫలితమే పనికి ప్రమాణం.
🌹🙏
174..మ.
కడుపారంగను కావ్య తృప్తి వచనల్ కాలంబు కీర్తింతురే
పడి లేచే కెరటంబు తీరుగను నే పాఠ్యంబు సంధింతురే
కడు సేవంబులు నెల్ల మేలగుటయున్ గావ్యాన వర్ణింతురే
పడవే నెనగు మోయ శక్తి జలమై పాశంబు ఏ తీరుగన్
సరళ భావం
కవిత్వం హృదయాన్ని తృప్తిపరచే వాక్యాలతో కాలాన్నే కీర్తివంతం చేస్తుంది. సముద్ర కెరటాలు పడుతూ లేస్తూ ముందుకు సాగినట్లు, పాఠాలు కూడా అనుభవాల ద్వారా మనిషిని తీర్చిదిద్దుతాయి. సేవా భావంతో చేసిన కార్యాలన్నీ శ్రేయస్సును కలిగిస్తాయని కవిత్వం వివరిస్తుంది. అయితే పడవను మోయగలిగేది నీరే అయినప్పటికీ, అదే నీరు బంధనమై ప్రమాదం కలిగించగలదు.
సూక్తి:
మోక్షానికి దారి చూపేది కూడా మనస్సే; బంధనానికి కారణమయ్యేది కూడా మనస్సే.
*****
175. ఉ.
నిప్పుయు లేకయే పొగలు నీడ సువాసన కళ్ళ మంటలన్
తప్పులు చేయకే తగువు తన్మయ భావము తోడు నీడగన్
అప్పుల తో కుటుంబమున ఆశలు మారక బాధ బోధలున్
తిప్పలు యెన్నియున్న కళ తీరుగ కామ్యము సంభవంబుగన్
సరళ భావం
నిప్పు లేకుండా పొగ రాదు; అలాగే కారణం లేకుండా సమస్యలు రావు. తప్పు చేయకపోయినా కొన్నిసార్లు తగాదాలు వెంటాడవచ్చు. అప్పులతో నిండిన కుటుంబంలో ఆశలు తగ్గకపోతే బాధలు, గుణపాఠాలు పెరుగుతాయి. అయినప్పటికీ ఎన్నో కష్టాలు వచ్చినా, సరైన నేర్పు మరియు వివేకంతో కోరుకున్న ఫలితం సాధ్యమవుతుంది.
భావసారం
ఆశలకు హద్దు, ఖర్చులకు క్రమం, మనసుకు సహనం ఉంటే అప్పులు పాఠాలుగా మారి, తిప్పలు విజయానికి మార్గాలవుతాయి.
***†
176. గీ.
స్థిరమనేది యస్థిర మాయ చిత్త భ్రమలు
నీవు గా స్థిర అస్థిర నీదు దేహ
కళకు తానొక్కడే సాక్షి కాలమందు
అంతరాత్మ అనుభవంబు అసలు సాక్షి
సరళ భావం
మనకు స్థిరంగా కనిపించే అనేక విషయాలు నిజానికి అస్థిరమైనవే; అవి మనస్సు కల్పించిన భ్రమలు. శరీరం కూడా శాశ్వతం కాదు. కాలగమనంలో జరిగే మార్పులన్నింటికీ సాక్షిగా నిలిచేది అంతరాత్మ. ఆ అంతరాత్మ అనుభవమే నిజమైన సాక్ష్యం.
భావసారం> మారేది దేహం, మారేది ప్రపంచం, మారేది మనస్సు; మారనిది అంతరాత్మ సాక్షి.
సూక్తి
"అనిత్యమును నిత్యమని భావించుటే మాయ; నిత్య సాక్షిని గుర్తించుటే జ్ఞానం." 🌹🙏
177.గీ.పద్యం
ఉన్నదను దయ మానస యోగ మలువు
పలుకు నీదు కరుణ కాలఫాల నేత్ర
కానుకేమి యడుగ నేనుకాని దేది
రంజిత హృదయ వాంఛలు ప్రస్తుతింతు
సరళ భావం
ఓ కరుణామయా! నా మనస్సులో ఉన్నదంతా నీ దయవల్లే యోగమార్గంగా వికసిస్తోంది. నీ కరుణామృత వాక్కులే నాకు ఆధారం. నేను నీ వద్ద ప్రత్యేకంగా ఏ కానుకనూ, వరాన్నీ అడగను. నా హృదయంలోని పవిత్రమైన కోరికలను మాత్రమే నీ సన్నిధిలో వినయంగా సమర్పిస్తున్నాను.
*****
178. గీ. భూకంపం పై పద్యం
పాప భారము మోయుచు పాశ పుడమి
ఓర్పు సడలి భూకంపము నోడ మనసు
హృదయ దావాగ్ని వినికిడి శృతి లయలుగు
జనుల ఆర్తనాదము లన్ని జపము వసుధ
సరళ భావం
పాపభారాన్ని మోస్తున్న భూమాత ఓర్పు సడలినట్లుగా భూకంపం సంభవిస్తుంది. అది చూసిన మనసు కలత చెందుతుంది. ప్రజల హృదయాల్లో దావాగ్నిలా భయం రగులుతుంది. బాధితుల ఆర్తనాదాలు భూమాత చెవుల్లో మారుమోగే జపంలా వినిపిస్తాయి.
****
179..త.
స్థిరము గానగు నీదు రూపము చిత్తమందున మందిరమ్
వరము గాస్థితి నిత్య లక్ష్యము వాక్కు తీరున సంభవమ్
తరము మారిన నీదు భక్తియు తత్వ భావము ప్రాభవమ్
సరయు హృద్యము యెల్లవేళల సంభవంబగు జీవనమ్
తాత్పర్యం
చిత్తశుద్ధి ఉన్న హృదయమే దేవాలయం.
స్థిరమైన దైవస్మరణ జీవనానికి వరప్రదం.
యుగాలు మారినా భక్తి, తత్వజ్ఞానం శాశ్వత విలువలు.
అంతర్ముఖ జీవనం వల్ల జీవితం ప్రశాంతంగా, ఆనందమయంగా మారుతుంది.
భావసారం
దేవాలయం బయట కట్టబడేది కాదు; భక్తితో నిండిన హృదయంలో నిర్మితమవుతుంది.
సూక్తి
**"చిత్తమే మందిరం, భక్తియే దీపం, తత్వమే వెలుగు, జీవితం దాని ప్రతిబింబం.
*****
180. కం.
ఉలుకే విధిగా జయమే
రలుపే నిజమే మనస్సు రమ్యత గూర్చున్
వలపే జీవన మదిగా
డిలపడు సహచర్య విద్య దివ్య ఫలంబున్
సరళ భావం
జీవితంలో కలిగే స్పందన (ఉలుకు) మనిషిని విజయ మార్గంలో నడిపిస్తుంది. హృదయపూర్వకమైన పలకరింపే మనస్సు అందాన్ని తెలియజేస్తుంది. ప్రేమే జీవితం యొక్క అసలైన మాధుర్యం. మంచి సహచర్యం ద్వారా పొందిన విద్య దివ్యమైన ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
భావసారం> స్పందన విజయానికి మూలం; ప్రేమ జీవితానికి మూలం; సత్సంగం జ్ఞానానికి మూలం.
****
181..గీ.
మనము న నిమిత్త మనసుయే మార్గ బలుకు
ఋణము తీరు విద్య తెలుగు భుక్తి మెరుపు
గుణము బట్టి భావము మారు గుప్త విద్య
క్షణము తృప్తి పద్య భవము కాల ఫలము
సరళ భావం
మనిషి కేవలం నిమిత్తమాత్రుడు; అతని ప్రయాణానికి మార్గదర్శకమయ్యేది మనస్సే. ఋణాలను తీర్చే సామర్థ్యం విద్య ద్వారా వస్తుంది; తెలుగు జ్ఞానం జీవనానందానికి మెరుపులాంటిది. గుణాలను బట్టి భావాలు మారుతాయి; అది ఒక అంతర్గత విద్య. ఒక క్షణం కలిగే తృప్తి కూడా కాలానుభవంతో పక్వమైన జీవిత ఫలితమే.
భావసారం> మనస్సు మార్గదర్శి, విద్య సాధన, గుణం వ్యక్తిత్వం, తృప్తి జీవిత ఫలితం.
****
182.. సత్య వాక్కు
నిర్మల మనసుకు దిక్కు..పాటగా
పల్లవి :
సత్యవాక్కే నిర్మల మనసుకు దిక్కు,
సద్గుణాలే జీవితానికి వెలుగు;
మంచి మాటలో పరిమళం నింపితే,
మానవత్వమే మన బ్రతుకుకు బలము.
చరణం – 1 :
పలకరించే మాటలో పరిమళం నింపు,
గుణగణాల విద్యను నలుదిశలా పంచు;
పరుగెత్తే జీవితానికి క్షణం విశ్రాంతి,
నిలకడలో నిజాల శ్రవంతి నిత్య ప్రశాంతి.
చరణం – 2 :
సహనం తోడైతే అడుగులు స్థిరపడతాయి,
అహము తోడైతే అడుగులు తడబడతాయి;
సౌజన్యం పంచితే హృదయాలు దగ్గరవుతాయి,
విశ్వాసం పెంచితే ప్రేమబంధం నిలుస్తుంది.
చరణం – 3 :
ప్రేమ బంధానికి తెలియదు కష్టం,
హృదయానందానికి ఎరుగదు నష్టం;
ఒకరికొకరు తోడుండే బ్రతుకే ఇష్టం,
నిస్వార్థుల సత్సంగమే మహా ఇష్టం.
చరణం – 4 :
ఈ రోజు మంచిని విత్తనంలా నాటు,
రేపటి సంతోషం చెట్టుగా నీడనిస్తుంది;
ప్రేమతో చేసిన ప్రతి చిన్న సేవయే,
తరతరాలకు నిలిచే పుణ్యఫలమవుతుంది.
చరణం – 5 :
మనిషి ఆర్జించవలసింది ధనం కాదు,
మంచి పేరే నిజమైన సంపద;
తరాలు మారినా చెరిగిపోని గెలుపది,
ధర్మమార్గమే శాశ్వత విజయపథం.
ముగింపు :
సత్యవాక్కే జీవితానికి దివ్యదీపం,
సద్గుణాలే మానవునికి నిజమైన రూపం;
ప్రేమ–ధర్మ–విశ్వాసాలు తోడుంటే,
జన్మ సార్థకమై జగమే కుటుంబమవుతుంది.
*****
183..ఉత్సాహమ్
కలువ మనసు తోడు నీడ గాంచ దివ్య తత్వమున్
సలపరించ తీర్చ విద్య సామదాన భావమున్
విలువ తెలిపి ఉండి కూడ విశ్వమనసు లక్ష్యమున్
పలుకు నిత్య సత్య డనుచు పద గభీరు నిండగా
సరళ భావం
కలువ పువ్వులా నిర్మలమైన మనస్సు ఉంటే దివ్య తత్వం మనకు తోడుగా ఉంటుంది. విద్య మనలో సామరస్యం, దానం, సేవాభావాలను పెంపొందిస్తుంది. జీవన విలువలను తెలియజేస్తూ విశ్వమానవతను లక్ష్యంగా ఉంచాలి. అప్పుడు మన మాటలు నిత్యసత్యాన్ని పలుకుతూ గంభీరతతో నిండి ఉంటాయి.
నిర్మల హృదయానికి దివ్యత్వం తోడు; విద్యకు దయ తోడు; విశ్వమానవతకు సత్యం తోడు.
సూక్తి
"కలువవంటి మనసు, కరుణవంటి విద్య, విశ్వవంటి దృష్టి, సత్యవంటి వాక్కు — ఇవే ఉత్సాహమునకు ఆధారాలు."
🌹🙏
184..ఉత్సాహం
విధి తరంగ కళలు కదలె విద్య నావ మీదిరా
మదిలో కల్పన కెరటాలు మాయ తోవ వద్దురా
నిధిగను విజయాల వల్ల తీరమందు జేరురా
తిధి ప్రగతి శిఖరము జూడు చేరు మనసు గాంచరా
సరళ భావం
విధి అనే సముద్రంలో విద్య అనే నావపై ప్రయాణించాలి. మనసులో కలిగే కల్పనల కెరటాలు మాయామార్గాల వైపు తీసుకుపోనీయకూడదు. శ్రమ, పట్టుదల వల్ల విజయాల అనే నిధిని చేరుకోవచ్చు. ప్రతి రోజు ప్రగతి శిఖరాన్ని దర్శిస్తూ ముందుకు సాగితే లక్ష్యసాధన జరుగుతుంది.
*****
185..🎵 వానమ్మ ఆవేదన 🎵
పల్లవి
ఎలా వర్షించను... ఏమని వర్షించను...
వర్షించేందుకు వసతులే కరువాయే...
ఎలా కురియను... ఏమని పలుకను...
భూమాత గుండెలో బాధలే నిండాయే...
చరణం – 1
ఇల్లులన్ని కట్టుచుండిరి హద్దులు దాటి మరీ
ఇంటి ముందు ఖాళీ లేక ఇరుకైపోయె దారి
కాలువలన్ని మూసివేసి కాంక్రీటే పరచిరీ
కురిసే నా జలధారలకు చోటెక్కడ చెప్పిరీ?
ఎలా వర్షించను... ఏమని వర్షించను...
చరణం – 2
వాహనాల సందడితో రోడ్లు నిండిపోయెనే
పొగ దుమ్ము ధూళి గాలిలో కలుషమైపోయెనే
ఆక్వా వ్యర్థ జలములు కాలువలే ముంచెనే
స్వచ్ఛమైన నీటి దారిని ఎవరు చూపెనే?
ఎలా వర్షించను... ఏమని వర్షించను...
చరణం – 3
చెట్లను నరికిరి మీరు నీడలన్ని పోయెనే
మేఘములకు మిత్రులైన వనములన్ని కరిగెనే
కనరాని నా వ్యథలు గుండెలోనే మిగిలెనే
కనీసము చెట్లపై నేను కురియలేకపోయెనే
ఎలా వర్షించను... ఏమని వర్షించను...
చరణం – 4
మొక్కలన్ని నాటుడయ్యా భూమి నవ్వు చూడుడయ్యా
నీటి మార్గములను కాపాడి జీవగీత పాడుడయ్యా
వాహనాల వాడకమును తగ్గించి మారుడయ్యా
వర్షముల వరమునందు సుఖశాంతి పొందుడయ్యా
ఎలా వర్షించను... ఏమని వర్షించను...
ముగింపు
ప్రభుత్వమా కళ్ళు తెరువు రోడ్లకు రూపమివ్వు
చెట్లతోడు పచ్చదనాన్ని ప్రతి ఊరికి పంచివ్వు
ప్రకృతిని ప్రేమించినా నేనమృతమై కురిసెదన్
ప్రాణులందరి శ్రేయస్సుకు వరదానమై నిలిచెదన్
పల్లవి (పునరావృతం)
ఎలా వర్షించను... ఏమని వర్షించను...
వర్షించేందుకు వసతులే కరువాయే...
మొక్కలతో భూమి నవ్వితే
మళ్లీ మేఘమై నేనొస్తానే... 🌧️🌱🌳
ఈ పాటను జానపద గీతం లేదా అవగాహన కార్యక్రమాల్లో పాడదగిన విధంగా రూపొందించాను. 🌹🙏
186. తే.గీ. (దత్తపది)
చనుము – కనుము – వినుము – కొనుము
చనుము రాజనీతి కడకు శాంతి తోడ
కనుము కళలు కాలము దివ్య కాంతినంత
వినుము ధర్మబోధల మాట వినయముగను
సాయము తీసుకొనుము నిత్య సాధనయగు
పదార్థం
చనుము – చేరుము, వెళ్ళుము, అనుసరించుము.
కనుము – చూచుము, దర్శించుము.
వినుము – ఆలకించుము.
కొనుము – స్వీకరించుము, పొందుము.
సరళ భావం
రాజనీతి (సద్వ్యవహారం, సముచిత నడవడి) చివరకు శాంతిని అందిస్తుంది; దానిని అనుసరించు. కళలను దర్శించు; అవి కాలాన్ని దివ్యకాంతితో నింపుతాయి. ధర్మబోధలను వినయంతో ఆలకించు. జీవిత సాధనకు అవసరమైన సహాయాన్ని, సత్సంగాన్ని స్వీకరించు.
మంచి మార్గం నడువు, మంచి దృశ్యం చూడు, మంచి మాట విను, మంచి గుణం స్వీకరించు — జీవితం సార్థకమవుతుంది.
🌹🙏
187. దత్తపది
దారము – హారము – భారము – కారము
పద్యం
దండ పూలలో దారము దాగి యుండు
భామ కంఠమ్ము హారము భాసి మెరుపులు
కావ్య సంభారముగనుట కాల తలపు
మనసు మమకారము తెలుప మనుగడయగు
సరళ భావం
పూలదండలో దారము బయటకు కనిపించకపోయినా అన్నిటినీ కలిపి ఉంచుతుంది. స్త్రీ కంఠంలో హారము అందాన్ని మరింత పెంచుతుంది. కావ్యసంపద కాలగమనపు జ్ఞాపకాలను నిలుపుతుంది. అలాగే మనసులోని మమకారం మనిషి జీవన విధానాన్ని తెలియజేస్తుంది.
భావసార> దారము దండను కూర్చును; హారము అందాన్ని పెంచును; కావ్యసంభారము కాలాన్ని నిలుపును; మమకారము మనిషి మనుగడను తెలియజేయును.
🌹🙏
188. ఉ. (దత్తపది)
కక్ష – పక్ష – రక్ష – శిక్ష
కక్షలు లేని జీవితము కాలము యేగతి దైవమాయగా
పక్షము దుఃఖసౌఖ్యమగు పాలన పద్ధతి నిర్ణయమ్ముగా
రక్షణ భాగ్యమే ప్రకృతి రాసుల పంచుట ప్రేమ సాక్షిగా
శిక్షణ సర్వవేళలగు శీఘ్రము నేర్పుట నిత్యసత్యమే
సరళ భావం
కక్షలు (ద్వేషాలు) లేని జీవితం దైవానుగ్రహంతో సాఫీగా సాగుతుంది. సుఖదుఃఖాలను సమంగా స్వీకరించడం జీవనపాలనలో ముఖ్యమైన పద్ధతి. ప్రకృతి అందించే సంపదల రక్షణ మన బాధ్యత; అది ప్రేమకు నిదర్శనం. శిక్షణ, అభ్యాసం జీవితాంతం కొనసాగాలి; నేర్చుకోవడం నిత్యసత్యం.
సూక్తి
"ద్వేషం విడువు – సమత్వం అలవాటు చేసుకో; ప్రకృతిని రక్షించు – విద్యను నిరంతరం అభ్యసించు."
🌹🙏
189. ఉత్పలమాల (అన్యార్థము)
దత్తపదాలు: చెప్పు – చేట – చీపురు – పేడ
చెప్పుడు మాటలే మనకు చేష్టలుగా కదిలేను యేలగన్
ఒప్పెడి చేట చెవ్వులగు వోపిక యేనుగు ఊపు లీలగన్
చిప్పల చెత్త యాకులగు చీపురు యూడ్చియు శుభ్రపర్చగన్
కుప్పల పేడ యెర్వగుట యున్నత పోషణ పంటకే యగున్
సరళ భావం
చెప్పుడు మాటలు (ఉపదేశాలు, సలహాలు) మన ప్రవర్తనను ప్రభావితం చేస్తాయి.
చేట (విసనకర్ర) గాలిని అందించినట్లు, ఓర్పు మనసుకు ఉపశమనాన్ని ఇస్తుంది.
చీపురు చెత్తను తొలగించి ఇంటిని శుభ్రం చేసినట్లు, వివేకం మనసులోని మలినాలను తొలగిస్తుంది.
పేడ ఎరువుగా మారి పంటకు పోషణ ఇచ్చినట్లు, తక్కువగా భావించే వస్తువుకూడా సముచిత స్థలంలో గొప్ప ప్రయోజనం కలిగిస్తుంది.
*****
190..దత్తపది.. కల, కల, కల, కల.
కం.
కల నిజమాయే విధిగా
కళలే తీర్చు కలకళలు కాంచిరి జనులే
కలవర పడనీకు మనసు
కలతలు తొలుగుట నిజమగు కాలము నందే
భావసారం
కలలు గమ్యాన్ని చూపుతాయి; కళలు జీవనానికి వెలుగు నిస్తాయి; సహనం మనసును నిలబెడుతుంది; కాలం కలతలను కరిగిస్తుంది.
సూక్తి
"కలను కాపాడు, కళను పెంచు, కలవరాన్ని విడువు, కాలాన్ని నమ్ము."
🌹🙏
191..శా..
సన్మానంబగు పండితాప్రవరగన్ సాహిత్య సంభాభ్యతన్
మన్మాంనందము చేదుతీపియగుతన్ మాధుర్య సద్భావమున్
సన్మానంవిధిసాహితీబలముగన్ సాధుత్వ సంతోషమున్
మన్మాతాసహనంబువిద్యలకళల్ మాలక్ష్య విశ్వాసమున్
సరళ భావం (సవరించి)
పండితులకు లభించే సన్మానం సాహిత్య గౌరవాన్ని పెంచుతుంది. జీవితంలోని చేదు–తీపి అనుభవాలు సద్భావంతో మాధుర్యంగా మారుతాయి. సన్మానం సాహిత్యానికి బలాన్ని, సజ్జనులకు సంతోషాన్ని ఇస్తుంది. మా తల్లి నేర్పిన సహనం, విద్యలు, కళలు మా జీవిత లక్ష్యాలపై విశ్వాసాన్ని పెంపొందిస్తాయి.
*****
192. గీ.
గుణగణములతో చతురస్ర గురుతు జెప్ప
క్షణ హృదయ విశాల స్పందన కామ్య మొప్ప
ఋణ పటుత్వ భావము గాంచ రుద్ర నీతి
గణము సర్వవేళలు తృప్తి గమ్య మగును
సరళ భావం
గుణగణాలతో కూడిన వ్యక్తిత్వమే నిజమైన గుర్తింపును ఇస్తుంది. విశాల హృదయంతో స్పందించడం అందరికీ ఇష్టమైన లక్షణం. బాధ్యతలను (ఋణాలను) సమర్థంగా నిర్వర్తించే ధర్మనీతి అవసరం. అలాంటి గుణసమూహం కలిగిన జీవితం ఎల్లప్పుడూ తృప్తికరమైన గమ్యాన్ని చేరుతుంది.
*****
193. కం.
గురువు కళలు తలచెదమది
తరువుల కులుకులు వినదగు తహతహ విధిగాన్
చెరువులు జలములు ఫలముకు
అరువుల చదువులు సమయము అణుకువ ఫలమున్
సరళ భావం
గురువు బోధించిన విద్యలు, కళలను ఎల్లప్పుడూ స్మరించాలి. చెట్ల ఆకుల కదలికలు కూడా ప్రకృతి పాఠాలను వినిపిస్తాయి. చెరువులలోని నీరు పంటలకు ఫలసంపదను ఇస్తుంది. అలాగే చదువులు, అనుభవాలు, సమయపాలన, అణుకువ — ఇవన్నీ జీవితానికి మంచి ఫలితాలను అందిస్తాయి.
గురువు జ్ఞానాన్ని ఇస్తాడు; ప్రకృతి వివేకాన్ని నేర్పుతుంది; సమయపాలన విజయాన్ని ఇస్తుంది; అణుకువ ఆ విజయానికి శోభను చేకూరుస్తుంది.
🌹🙏
194. శా.
దాత్రుత్సస్వర బృత్యులైపలుకుగన్ ధ్యానంబు పాండిత్యమున్
మిత్రత్వంబగు సర్వ వేళలకళల్ మీమాధన్య తాభావమున్
శత్రుత్వంగనలేనిపద్యములుగన్ శాంతంబు త్యాగంబుగన్
సూత్రంబున్ సహజంబుగాంచ గలగన్ సూక్ష్మార్ధమున్
పాదాల వారీ భావం
దాతృత్వం, ధ్యానం, పాండిత్యం మన మాటల్లో, ప్రవర్తనలో వ్యక్తం కావాలి.
ప్రతి సందర్భంలో మిత్రత్వం, కృతజ్ఞత, ధన్యతా భావం ఉండాలి.
శత్రుత్వం, ద్వేషం లేని కవిత్వం శాంతి, త్యాగం వంటి విలువలను పెంపొందిస్తుంది.
జీవితంలోని సూత్రాలు, ధర్మాలు, తాత్విక భావాల లోతైన అర్థం సహజంగా గ్రహించగల స్థితి కలుగుతుంది. బాహ్య పదాల వెనుక దాగి ఉన్న అంతరార్థం అప్పుడు స్పష్టమవుతుంది.
-****
195.ఉ.
దీన సహాయభావ ఫల దీక్షల తత్త్వము జేబులో జయమ్
జ్ఞాన వినీల మేలయగు జ్ఞప్తిగ సర్వము మేలుజేయగన్
మౌన విధానమేబ్రతుకు ముఖ్యము మూలము గాంచ గల్గగన్
ప్రాణ శుభంబుగాంచ గల ప్రాభవ కాలము జీవనంబుగన్
సరళ భావం
దీనులకు సహాయం చేయాలనే సంకల్పం మనిషికి నిజమైన విజయాన్ని ఇస్తుంది. జ్ఞానం ఒక విలువైన జ్ఞాపకంలా ఉండి ప్రతి పనిని మంచివైపు నడిపిస్తుంది. మౌనం కూడా జీవితంలో ఒక ముఖ్యమైన విధానం; అది అనేక విషయాల మూలసత్యాన్ని గ్రహించడానికి సహాయపడుతుంది. అలా జీవించినవారికి ప్రాణశుభం, కాలప్రభావంతో కూడిన సార్థక జీవితం లభిస్తుంది.
*****
196..ఉ.
కమ్మని యోగ పుష్టి గల కాల సుభోజణ తృప్తి పొందగా
సమ్మెట పోటు లేని తన సాధన శోధన సాక్షితాభవా
కమ్మని విందు భోజనము కానుక పద్యము జీవనంబుగా
నెమ్మది తత్వ భావ గుణ నీడల వెల్లువ సత్యమార్గమున్
సరళ భావం
సమయానికి తీసుకునే మంచి ఆహారం శరీరానికి పుష్టిని, మనసుకు తృప్తిని ఇస్తుంది. పోటీ, కలహాలు లేకుండా చేసే సాధన, ఆత్మపరిశీలన సంక్షేమాన్ని కలిగిస్తాయి. మంచి విందు భోజనం ఎలా ఆనందాన్ని ఇస్తుందో, అలాగే మంచి పద్యం కూడా జీవితానికి కానుకగా నిలుస్తుంది. నెమ్మది, తాత్విక భావం, సద్గుణాలు కలిసి సత్యమార్గంలో చల్లని నీడను ప్రసాదిస్తాయి.
ఆహారం శరీరానికి పుష్టి, పద్యం మనసుకు పుష్టి; సాధన జీవితానికి శ్రేయస్సు, సద్గుణాలు సత్యమార్గానికి నీడ.
*****
197. గీ.
29/06..దత్తపది
ప్రవర, చివర, మధిర, గధిర
ప్రవర గుణములు పెంపొందు ప్రజ్ఞ వెలుగు
చివర వరకు సత్పథముగా చేర నొప్పు
మధిర వాక్కు మానవతగా మనసు చెరచు
గధిర ధైర్యముతో మది గాంచు జీవి ॥
సరళ భావం :
ఉత్తమ గుణాలను పెంపొందించుకుంటే ప్రజ్ఞ ప్రకాశిస్తుంది. జీవితాంతం సత్పథంలో నడవడానికి ప్రయత్నించాలి. మధురమైన మాటలు మానవతను పెంపొందించి హృదయాలను ఆకట్టుకుంటాయి. దృఢమైన ధైర్యంతో మనస్సును స్థిరపరచుకొని జీవి ఉన్నతిని సాధిస్తాడు.
****
.. 198.గీ.29/06
పాదాది.. న్యస్తాక్షరి.. ని, ర్ధా, ర, ణ
నిత్య సత్య భవము చేయు నిర్మలంబు
ర్ధార్థి కంబగు సహజీవ నార్ధ విద్య
రమణి రమనులతొ సహచర నవ భూష
ణ కళ బ్రతుకు తెరువు నెంచ నరుడు గమన
భావం :
నిత్యం సత్యభావంతో జీవించడం వల్ల మనస్సు నిర్మలమవుతుంది. సహజీవనానికి అవసరమైన అవగాహన, పరస్పర సహకారం జీవనార్థాన్ని తెలియజేసే విద్యగా నిలుస్తుంది. భార్యాభర్తలు పరస్పరం సహచరులై, ఒకరికొకరు అలంకారములవలె జీవనాన్ని శోభాయమానం చేస్తే, అదే బ్రతుకుకు సరైన మార్గమని మనిషి గ్రహించాలి.
****
🌹 199. గీ.
ఎల్లకాలమందు విధిగా ఎరుక బరుచు
యుద్ధమాచరించు విధిగా శ్రద్ధతోడ
అంత్యకాలమందు తలచు నాదు రూపు
నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము బలుకు ॥
సరళ భావం
జీవితమంతా పరమాత్మ స్మరణతో, తన కర్తవ్యాన్ని శ్రద్ధతో నిర్వర్తించాలి. యుద్ధమనే పదం ఇక్కడ జీవిత పోరాటానికి, కర్తవ్య నిర్వహణకు సంకేతం. అలా జీవించినవాడు అంత్యకాలంలో కూడా భగవంతుని రూపాన్ని స్మరించగలడు. ఇదే శాశ్వత సత్యమని కవి చెబుతున్నారు.
******
200..🌹 రుక్మిణి ప్రేమభావం 🌹
(పాట రూపకల్పన)
పల్లవి
ఏమని తెలపా హృదయము యెల్లవేళ
సామగమ్య విధియే నాదు సాగు భక్తి
నిను మరువలేను నాథా! నీవే గతి
ప్రేమ పాశముతో నన్ను పాలించవే ॥
అనుపల్లవి
చిద్విలాసంబు చిందిస్తూ చెంత జేర్చి
వెతలు తుంచేసి బతుకున వెలుగు నింపు
మట్టు బెట్టుము నాలోని మచ్చరంబు
పదములంటెద శిరమొంచి భక్తితోడ ॥
చరణం – 1
చిత్తమందున నీ రూపు స్థిరము గుండి
మనమునందు నీ నామంబు మసలుచుండ
స్వార్థ భావాలు నాలోన సమసిపోవ
నీవే సర్వంబు లోకాన నిజము నెరపి ॥
చరణం – 2
దరికి చేర్చుకో నాస్వామి దయను జూపి
నీకు నాకును మధ్యన నిలుచు తెరలు
చీల్చి వేయుము వానిని చింపివేయి
ప్రేమ సంకెళ్లు మనమధ్య పెంపు జేసి ॥
చరణం – 3
నిను మరచి నుండ గనులేను నేమి తెలప
కనులు మూసినా నీవగు కలలు జేరు
మనసు మాయకమ్మక ముందు మరులు గొలుపు
తనువు తహతహ నిరతము తాప భక్తి ॥
ముగింపు (ఐచ్ఛికం)
రుక్మిణి మనసున రాగమై వెలసి
ముక్తి మార్గమున మోహన రూపమై
ప్రేమయే పూజగా ప్రాణమై నిలిచి
కృష్ణ! నీ చరణమే శాశ్వత శరణు ॥
*****
🌹 201. చం.
జనులను జూడ లోకమున సాగుచునున్న సుబుద్ధి యే స్థితీ
యనవరతంబు వాదనలు ఆర్థిక యోచన సంపదే గతీ
ఘనులగు వేష భాషలను గమ్యము జూప మనస్సు తీరుగన్
తనువున నేల చింతనలు తాహతు తగ్గ ఫలంబు జీవమున్ ॥
సరళ భావం
లోకంలో మనుషులను గమనిస్తే వారి బుద్ధి, ప్రవర్తన అనేక విధాలుగా కనిపిస్తాయి. చాలామంది నిరంతరం వాదనలు, ఆర్థిక విషయాలు, సంపద గురించే ఆలోచిస్తూ ఉంటారు. గొప్పవారి వేషభాషలను చూసి వాటినే జీవిత లక్ష్యంగా భావిస్తారు. అయితే మనస్సు సరైన దారిలో నడిస్తే శరీరానికి సంబంధించిన అధిక చింతనలు, తహతహలు తగ్గి జీవితం ఫలవంతమవుతుంది.
"బాహ్య వైభవం కన్నా అంతరంగ వివేకమే జీవన ఫలితాన్ని నిర్ణయిస్తుంది; మనస్సు స్థిరపడిన చోటే చింతలకు ముగింపు."
🌹🙏
🌹 202. ఉ.
స్వార్ధపురంబుగా జనుల స్పర్థల గొప్పల వేషభాషగన్
ప్రార్థన తీరు వేరగుట పాలన పాశము బంధ మాయగన్
స్వార్ధ పరాత్పరాకళలు సాగును నిత్యము లోకమందునన్
మూర్ధవ లీలభావములు ముఖ్య మనస్సున తృప్తి సంభవమ్ ॥
సరళ భావం
ఈ లోకంలో చాలామంది స్వార్థాన్ని కేంద్రంగా చేసుకొని జీవిస్తుంటారు. పోటీలు, గొప్పలు, వేషభాషలు పెరుగుతుంటాయి. ప్రార్థనలు కూడా వ్యక్తులవారీగా భిన్న ప్రయోజనాల కోసం జరుగుతాయి. పాలన, అధికారం, బంధాలు కూడా కొన్నిసార్లు మాయాజాలంలా మనుషులను బంధిస్తాయి. ఇలాంటి పరిస్థితుల మధ్య అహంకారపూరిత భావనలు విస్తరిస్తుంటాయి. అయితే నిజమైన తృప్తి బాహ్య ప్రదర్శనల వల్ల కాదు, మనస్సు పరిణతి వల్లనే కలుగుతుంది.
స్వార్థం, స్పర్థ, అహంకారం మనిషిని బాహ్య ప్రపంచంలో బంధిస్తాయి; వివేకం, అంతర్ముఖత, సంతృప్తి అతనిని విముక్తి వైపు నడిపిస్తాయి.
*****
