*నేటి పద్య పరిమళం*

రచన.. మల్లాప్రగడ రామకృష్ణ 

101..దత్తపది.. పుణ్య, పాప, లాభ, నష్ట.

పుణ్య మగు పరసేవయే పుడమి నందు 

పాపమగు పర పీడనే పాలు పంచ 

లాభ మగు సద్గుణ ఫలము లయలు తీరు 

నష్ట మగు మాన వత్వమే నమ్మ తీరు 

భావం

పరసేవ ఈ భూమిపై అత్యున్నత పుణ్యకార్యం.

పరపీడన పాపానికి మూలం; అది బాధను విస్తరిస్తుంది.

సద్గుణాల ఫలమే నిజమైన లాభం; అది జీవితానికి సమత, సౌందర్యం, సార్థకతను ఇస్తుంది.

మానవత్వం కోల్పోవడం జీవితంలో అతిపెద్ద నష్టం; దీనిని గుర్తించి నమ్మకంగా నడవాలని కవి సూచిస్తున్నారు.

*****

102..పాదాది న్యస్తాక్షరీ.. సూర్యా పేట 

సూత్ర జపదీక్ష దీపమై చూపు మార్గ

ర్యామి మనసు ధర్మము తీరు రమ్య భావ

పేరు యన్న గుణము తీరు ప్రేమ పట్టు

టక్కురి పలుకు తపనను తారు మారు

భావసారం

సూత్ర జపదీక్ష జీవనానికి దీపమై సరైన మార్గాన్ని చూపుతుంది.

ధర్మమార్గంలో నడిచే మనసు రమ్యమైన భావాలతో నిండి ఉంటుంది.

పేరు ప్రతిష్ఠలకన్నా గుణమే ముఖ్యము; ప్రేమే వాటిని నిలబెట్టే బలమైన పట్టు.

టక్కురి (తొందరపాటు/ఆవేశ) పలుకులు మనసులోని తపనను, స్థిరత్వాన్ని మార్చివేస్తాయి; కాబట్టి మాటలో సంయమనం అవసరం.

****

103..దృకో..ముదిమి దుఃఖ మరణమే విముక్తి భక్తి

శరణు పొంది నడుచువారు శాంతి నొందు

నఖిల కర్మలెఱిగి యాత్మ నమ్మ సలుప

నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు

భావసారం

వృద్ధాప్యం, దుఃఖం, మరణం అనేవి జీవన సత్యాలు; వాటిని గ్రహించినవారికి భక్తి విముక్తి మార్గంగా కనిపిస్తుంది.

దైవశరణాగతి పొందినవారు అంతరంగ శాంతిని పొందుతారు.

సమస్త కర్మల స్వరూపాన్ని తెలుసుకొని ఆత్మతత్వాన్ని విశ్వసించినప్పుడు జీవితం సార్థకమవుతుంది.

ఈ సత్యాన్నే కవి తన గీతంలో వెల్లడిస్తున్నారు.

*****

104..సీస పద్య మాలిక... పూలు

కొలనులో కమలంబు కొరివిలా మెరుపులు 

విరియ కొక్కిరిగాను విశ్వ మాయ 

వెక్కిరించెను చెప్ప విద్యల తీరుగా 

పూగంప విరులుగా పుడమి మాయ 

గాఢ నిదురలోన గమ్యము తెలపక 

 కమ్మని కలలను గాంచ మాయ 

పుష్కరిణిన నిత్య పూలు గాంచ గలుగు 

దండిగా పూలతో పూల మాయ 

మలయ పవనముగా మనసును తట్టగా 

వీచగ మురిసెనే విద్య మాయ 

 జన్మల ఫలితంబు జాతర తీరుగా 

నెదుట నిలిచెపూలు నీడ మాయ 

ఎరుగ నైతిని గాంచ యేమని చెప్పెదా 

యాక్షణం యించుకై యాస మాయ 

స్వప్న మందున గాంచ స్వర్ణ పూల మహిమా 

కట్టిన సౌధమె సౌఖ్య మాయ 

బంధ నాలను తెంచ పాపభీతి కలుగ 

తెంచుకు పారినా తీవ్ర మాయ 

దరికి నేజేరినా దారి జూపగలుగు 

నిత్యంబు దర్శనం నిత్య మాయ 

కాంచు చుందును నేను కాంతగా కనకంబు 

భక్తితో కాంక్షతో బంధ మాయ 

గీ. కలను గాంచ పూలు కనకం కావ్య చరిత 

ఎరుగ నైతిని మనసులో యెల్ల లన్ని 

కనులు నమ్మలేని బ్రతుకు గాంచ పూలు 

క్షణము తృప్తియు తరునాన కామ్య మాయ

****

సీస పద్యమాలిక – "పూలు" : సరళ భావం

కొలనులో వికసించిన కమలాలు మెరుస్తూ కనిపిస్తాయి. వాటి అందం ప్రపంచ మాయను గుర్తు చేస్తుంది.

పూల గుత్తులు, ప్రకృతి సౌందర్యం, విద్య, కళలు అన్నీ మనసును ఆకర్షించినా అవి కూడా క్షణికమైనవే.

గాఢ నిద్రలో కలలు కనిపించినట్లే, జీవితంలో ఎన్నో ఆశలు, ఆనందాలు మన ముందుకు వస్తాయి; కానీ వాటి అంతిమ గమ్యం వెంటనే తెలియదు.

పుష్కరిణిలో ఎన్నో పూలు వికసించినా అవి శాశ్వతం కావు. అలాగే ప్రపంచంలోని వైభవం కూడా నిలకడైనది కాదు.

మలయమారుతం తాకినప్పుడు మనసు పరవశించినట్లే, జ్ఞానం, అనుభవం కూడా హృదయాన్ని కదిలిస్తాయి.

జన్మజన్మల ఫలితంగా లభించిన సుఖాలు, ఉత్సవాలు, సంపదలు కూడా నీడవలె వచ్చి పోతుంటాయి.

స్వప్నంలో కనిపించే బంగారు పూలు, వైభవమైన సౌధాలు ఎంత ఆకర్షణీయంగా ఉన్నా అవి మాయాస్వరూపాలే.

బంధాలను విడిచిపెట్టాలని ప్రయత్నించినా, మానవుడు మాయ నుండి పూర్తిగా బయటపడలేడు.

భక్తితో దైవాన్ని దర్శిస్తే మాత్రమే జీవిత మార్గం స్పష్టమవుతుంది.

కనకమువంటి కాంతిమంతమైన వస్తువులు, అందమైన పూలు మనసును ఆకర్షించినా, వాటిపట్ల ఉన్న మమకారం కూడా ఒక బంధమే.

గీత భావం

కలలో కనిపించిన పూలు, బంగారం, కావ్య సౌందర్యం—ఇవన్నీ మనసును మంత్రముగ్ధం చేస్తాయి. కానీ జీవితంలోని అన్ని అనుభవాలు క్షణికమైనవని పూర్తిగా గ్రహించడం కష్టం. కళ్లతో చూసినా నమ్మలేనంత విచిత్రమైన ఈ జీవితం, క్షణిక తృప్తిని ఇచ్చి వెంటనే కొత్త కోరికలను పుట్టిస్తుంది. అదే కామ్య మాయ.

******

105..చెం. ఇది యవకాశవాదమగు యిచ్చల సేవల తత్వ మేయగన్

చదివిన పువ్వు సాగుటయు చక్కని నీడల తీరు కాలమున్

అదుపున ఆస్తిపాస్తులకు ఆంక్షల మధ్యన జీవనంబు గన్

ముదిమిని పెండ్లియాడవలె ముగ్దను షోదశవర్ష బాలికన్

సరళ భావం

అవకాశవాదం, స్వార్థపూరిత సేవలు, కోరికల ఆధారంగా నడిచే జీవనం నిజమైన విలువలను కోల్పోతుంది.

వికసించిన పువ్వు వాడిపోవడం, చల్లని నీడ కాలక్రమంలో మారిపోవడం సహజం.

సంపదలు, ఆస్తులు, వాటి రక్షణ, వాటిపైన మమకారం—ఇవన్నీ మనిషి జీవితాన్ని అనేక పరిమితుల్లో బంధిస్తాయి.

అటువంటి అసమతుల్యమైన జీవన విధానం, ఒక ముసలివాడు అమాయకమైన పదహారు సంవత్సరాల బాలికను వివాహం చేసుకున్నట్లుగా అసహజంగా ఉంటుంది.

*****

106..గీ. శుక్షిత కళలు శుభమివ్వ సూత్ర పధము 

విక్షిత భవము విలువలే విద్యలగును 

రక్షిత మనసు తీరుగన్ కక్ష లేక 

భిక్షివు కడనుండు సకల విభవములట 

సరళ భావం

అభివృద్ధి చెందిన కళలు, నేర్పులు మనిషికి శుభఫలితాలను అందించే మార్గదర్శకాలవంటివి.

విశాలమైన అనుభవం, పరిశీలన కలిగిన జీవితం నిజమైన విలువలను నేర్పే విద్యగా మారుతుంది.

ద్వేషం, కక్ష లేకుండా మనస్సును కాపాడుకున్నవాడు ప్రశాంత జీవనాన్ని పొందుతాడు.

బాహ్యంగా భిక్షువు వలె నిరాడంబరంగా ఉన్నా, అంతరంగంలో అతడే సకల సంపదలకు అధిపతి.

****

107..మకో. పూర్వ జన్మ ఫలంబు గమ్యము పూజ్య చిత్తము పుణ్యమున్ 

పూర్వ ధర్మ శుభంబు కర్మలు సూత్రమేయగు లాభమున్ 

పూర్వ పాపము నష్ట వైనము పూర్తి సంపద కష్టమున్ 

పూర్వ సాహితి సఖ్యతేజయ పూజ్య భావము జీవనమ్ 

సరళ భావం

ఈ జన్మలో మనకు కలిగే గమ్యం, అవకాశాలు, పుణ్యప్రవృత్తులు పూర్వజన్మ ఫలితాలతో ముడిపడి ఉంటాయి.

గతంలో ఆచరించిన ధర్మం, శుభకర్మలు జీవితంలో లాభం, అభివృద్ధి, సత్ఫలితాలకు కారణమవుతాయి.

పూర్వపాపాలు నష్టాలు, కష్టాలు, ఆటంకాల రూపంలో అనుభవానికి వస్తాయి.

గతంలో సంపాదించిన సత్సంగం, సాహిత్యాభిరుచి, మిత్రత్వం, సద్భావనలు ఈ జన్మలో వ్యక్తిత్వ వికాసానికి దోహదపడతాయి.

*****

108..ఉ.శ్రీహనుమంత చిత్తకళ శ్రీభవ పూజ్యత ధన్యతామృతా

మోహనరూపలక్ష్యమగు ముచ్చట తీర్చెడి దీప్తి కాంతిగా

స్నేహమనస్సుగాప్రకృతి నేస్త విభూతుల వైభవంబుగా

దేహము రామనామ జప దివ్యత ధైర్య ముపాసనంబు గన్

సరళ భావం

హనుమంతుని చిత్తశుద్ధి, భక్తి, సేవాభావం ధన్యమైన అమృతస్వరూపం.

ఆయన రూపం భక్తుల మనస్సులను ఆకర్షించి, వారి ఆధ్యాత్మిక కోరికలను తీర్చే ప్రకాశమయమైన కాంతి.

స్నేహం, నిస్వార్థత, ప్రకృతిసహజమైన సరళతతో కూడిన దైవమిత్రుడు.

ఆయన దేహమంతా రామనామ జపంతో పవిత్రమై, ధైర్యం, భక్తి, ఉపాసనలకు ఆదర్శంగా నిలుస్తుంది.

రామనామమే శ్వాసగా, భక్తియే బలంగా, సేవయే జీవితంగా ధరించిన మహాభక్తుడే హనుమంతుడు. 

****

109..పాదాది న్య స్థాక్షరీ...వి శా లా క్షి 

విస్తరి బ్రతుకు మగువని విద్య లేల?

శాంతి చేకూర్చ కాపురం సమయ మేల?

లాలి గుణము సంతృప్తి ప్రభలు యేల?

క్షిప్ర గతి యన నోర్పుగా సీఘ్ర మేల? 

భావం

వి – స్తారమైన జీవనాన్ని సార్థకం చేయడానికి విద్య ఎందుకు అవసరం కాదని చెప్పగలం? విద్య జీవన వికాసానికి మూలం.

శా – శాంతి, సమయపాలన, పరస్పర అవగాహనలే గృహజీవితాన్ని సుఖమయం చేస్తాయి.

లా – లాలిత్యం, ప్రేమ, సంతృప్తి, సౌమ్యత వంటి గుణాల వల్ల జీవితం ప్రకాశిస్తుంది.

క్షి – క్షిప్రత (వేగం) ఉన్నా, దానికి తోడు ఓర్పు లేకపోతే ఫలితం ఉండదు; శీఘ్రగతికి వివేకపూర్వక సహనం అవసరం.

******

110. ఉ.. ఖండ యఖండ బండన సుఖండ సుదండ వితండ కాండమున్

ఖండ ప్ర కాండ యండము సుఖండ సు దాండ యఖండ తాండవమ్

ఖండ ప్ర చండ మండలము మాండల భాండము ఢాoడ దండమున్

ఖండ మునండయుండ కళ ఖాండవ ఢo డ ప్రకాండ మెండుగన్

భావం.

ఖండాలుగా కనిపించే జగత్తు అంతిమంగా అఖండ తత్వంలోనే నిలుస్తుంది.

ప్రకాండమైన విశ్వాండం అనేక మండలాల సమాహారం.

చండశక్తులు, దండనశక్తులు, తాండవగతులు అన్నీ ప్రకృతి నాటకంలోని భాగాలు.

విభాగాలుగా కనిపించే ప్రతి ఖండంలోనూ అఖండ చైతన్యం అంతర్లీనంగా ఉంది.

112..న్యస్తాక్షరీ.. జ్వాలాద్వీపం 

గీ. జ్వాల లా కోరక లెగసి జాము రాత్రి

లాభ సంతృప్తి సుఖముగా లాలి మహిమ

ద్వీప మాహత్య మును జూసి దీక్ష జేయ

పంథము పరబ్రహ్మ కళల ప్రభలు గాంచ

జ్వాలలా కోర్కెలు ఎగసిపడే జీవితంలో, లభించిన దానితో సంతృప్తి చెందే గుణాన్ని పెంపొందించుకోవాలి. ద్వీపం నావికునికి దిక్సూచి అయినట్లు, దీక్ష మనిషికి మార్గదర్శకమవుతుంది. అట్టి జీవన పంథాలో నడిచినవారికి పరబ్రహ్మ కళల ప్రభలు గోచరిస్తాయి.

*******

*113.నేటి సమస్య*

గుఱ్ఱానికి కాళ్ళులేవు కొమ్మొక్కటియే

కం. చిఱ్ఱునసాగెది చిరుతయె 

యెఱ్ఱగులాబీకులుకుల యే రుగ పరుగే 

జెఱ్ఱియుకదలిక మొదలే 

*గుఱ్ఱానికి కాళ్ళులేవు: కొమ్మొక్కటియే*

చిరుత వేగంగా పరిగెత్తినప్పుడు కాళ్లు స్పష్టంగా కనిపించవు.

ఎర్ర గులాబీ గాలికి కదులుతున్నప్పుడు దాని కాండం, కొమ్మలు కంటే పువ్వే ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది.

జెర్రి (చిన్న కీటకం) కదులుతున్నప్పుడు కాళ్లు స్పష్టంగా గోచరించవు.

అలాగే గుర్రం పరుగులో ఉన్నప్పుడు దూరం నుంచి చూస్తే కాళ్ల కదలిక స్పష్టంగా కనిపించక, తల భాగం, చెవులు మాత్రమే ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తాయి.

****

114. గీ. భక్తులెపుడునన్నుకొలువ భౌతికవిధి 

మాత్మగతముగానె యరయు మార్గ చుండి 

మరణకాలమందునబాధ మదిన దలతు

నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు 

భక్తులు ఎప్పుడూ దైవాన్ని సేవిస్తూ, స్మరిస్తూ ఉంటారు.

భౌతిక జీవనం సాగించినప్పటికీ, వారి అంతరంగం ఆత్మగత మార్గాన్నే అన్వేషిస్తుంది.

అందువల్ల మరణకాలం వచ్చినప్పుడు సాధారణులకు కలిగే భయం, బాధ, ఆందోళనలు వారి మనస్సును అంతగా కదిలించలేవు.

ఇదే జీవనసత్యమని కవి తన గీత 

****

115. సమస్య:

మహిషము వేడ్కతో గగన మార్గమునం జరియించె గాంచుమా

చం.సహనము నెంచి సఖ్యత సు సాధ్యము సాధ్యము జేయ విద్యగన్ 

ప్రహసము కాని నిత్యమది ప్రాభవమేను సహాయ ప్రాణమున్ 

మహిమయె శాంతిగా యముడు మాటల తీరగు వేళ సత్యమున్ 

మహిషము వేడ్కతో గగన మార్గమునం జరియించె గాంచుమా...

సహనం ఉంటే సఖ్యత సాధ్యమవుతుంది.

ప్రహసనం (పరిహాసం) కాకుండా గంభీరమైన, సాత్వికమైన ప్రవర్తన జీవన ప్రాభవాన్ని పెంచుతుంది.

శాంతి మనిషి మహిమ; యముడు సమీపించే (మరణసమయం) వేళ కూడా సత్యమే నిలుస్తుంది.

ఇక్కడ చివరి పాదాన్ని రూపకాలంకారంతో చూస్తే:

"మహిషము" అంటే యమధర్మరాజు వాహనం.

"వేడ్కతో గగనమార్గమున జరియించె" అంటే యముని ఆజ్ఞతో, జీవాత్మను తన ప్రయాణానికి తీసుకెళ్లే సమయం ఆసన్నమైందని సూచనగా భావించవచ్చు.

****

116..మందార కవిత్వం (గజిల్ )

వాన కురిసెడి వేళలో వాడనందు విధి వ్రాతే

జ్ఞాన వలపుల సంపదే నుండ శక్తి విధి వ్రాతే

సద్దు సేయక నడువగా చల్లగాను వెచ్చగానే

హద్దు పద్దులు మరచియే మెత్తగాను విధి వ్రాతే

కారు చీకట్లు లోకాల కమ్మి వేయ మది జ్వాలే

ఆరు నూరైన తప్పదే నిత్య తృప్తి విధి వ్రాతే

పగటి దొరగారు నిదురించె పట్ట పగలు మది చెరచే

పగలు రాత్రి బేధ మన్నదేది మగువ విధి వ్రాతే

గగన వీధులు  దుప్పట్లు కప్పు కొనెను విధి వ్రాతే

యుగము మారినా మాస్థితి సత్య వెతలు విధి వ్రాతే

****

సరళ భావం

వర్షం పడినా వాడిపోని చెట్టు ఉన్నట్లే, జీవితంలో నిలకడగా ఉండటం విధి నిర్ణయం. భౌతిక సంపద కంటే జ్ఞానం, ప్రేమ, అనుభవాలే నిజమైన సంపదలు; వాటిని పొందడమూ విధి ప్రసాదమే.

నిశ్శబ్దంగా, సమతుల్యంగా జీవించే వారికి జీవితం కొన్నిసార్లు చల్లగా, కొన్నిసార్లు వెచ్చగా అనుభవమవుతుంది. మనుషులు కొన్ని సందర్భాల్లో నియమాలను మరచినా, అది కూడా విధి నడిపే మార్గంలో భాగమే.

లోకమంతా చీకటితో కప్పబడినా, మనసులోని జ్ఞానజ్యోతి వెలుగుతూనే ఉంటుంది. ఎన్నో కష్టాలు వచ్చినా, చివరికి తృప్తిని పొందడం విధి నిర్ణయించిన ఫలితం.

అధికారంలో ఉన్నవారైనా, సాధారణులైనా కాలచక్రానికి లోబడాల్సిందే. పగలు–రాత్రి భేదం లేనట్లుగా, జీవితం కూడా తన గమనంలో సాగుతుంది. కుటుంబజీవితంలో స్త్రీ పాత్ర కూడా విధి నిర్దేశించినదే.

మేఘాలు ఆకాశాన్ని దుప్పట్లా కప్పినట్లుగా, కాలం ఎన్నో మార్పులు తెస్తుంది. యుగాలు మారినా, మనిషి సత్యాన్వేషణ మాత్రం మారదు; అది విధి రాసిన శాశ్వత ప్రయాణం.

****

117..మందార కవిత్వం (గజిల్ )

ద్వార బంధాలు బంధించె ధరణి యెల్ల తృప్తి చెందే 

స్వారి చేసేటి విశ్వాస భూషణ మెల్ల తృప్తి చెందే 

తోడు లేని యొంటరనచు దుఃఖ పడకు చెప్పగుట్టు 

నాడు లేక రేప నచునె సౌఖ్య మైన తృప్తి చెందే 

తెరచి యుంచితి నాయిల్లు దిగులు పడకు నీదు పట్టు 

పరచి యున్నది నాదిగా సుఖము చెంత తృప్తి చెందే 

పాద ముంచుము పాకలో పంతమేల సొంత రట్టు 

ఆద మరచియు సఖ్యతే శాంతి చేర తృప్తి చెందే 

కల్ల సేయకు నాయాశ కలల. వోలె తృప్తి చెందే 

వల్ల మాలిన వేళలో వలపు వోలె తృప్తి చెందే

****

సరళ భావం

ఇల్లు తలుపులు మూసుకున్నా మనసులు కలిస్తే ప్రపంచమే మనదవుతుంది. విశ్వాసం అనే ఆభరణంతో జీవనయానం సాగించినవారికి మెల్లగా తృప్తి లభిస్తుంది.

ఒంటరివాడినని బాధపడవద్దు. గతం గురించి విచారం, భవిష్యత్తు గురించి భయం విడిచిపెట్టి వర్తమానాన్ని ఆస్వాదిస్తే మనసుకు ప్రశాంతత, తృప్తి కలుగుతాయి.

నా ఇల్లు, నా హృదయం నీకు ఎల్లప్పుడూ తెరిచే ఉన్నాయి. ఆప్యాయత, ఆతిథ్యం, స్నేహం ఉన్నచోట సుఖం ఉంటుంది; అక్కడే తృప్తి కూడా ఉంటుంది.

అహంకారం, పట్టుదల, "నాది" అనే భావనను తగ్గించి స్నేహభావంతో ముందడుగు వేయాలి. సఖ్యత ఉన్నచోటే శాంతి, శాంతి ఉన్నచోటే తృప్తి.

అసత్యం, మోసం ఆశించవద్దు. నిజాయితీతో జీవిస్తే కలల మాధుర్యంలా తృప్తి లభిస్తుంది. కష్టకాలంలో ప్రేమ, అనురాగం లభిస్తే అదే గొప్ప సంతృప్తి.

గజిల్ సారం

******

118. కం. ధనమన్నది సంద్రముగా 

మనమన నిరుపమనలేని మార్గము కడలీ 

గుణమన్నదిశాంతి పలుకు 

క్షణ దాహము తీర్చ భావి కాలము రీతిన్ 

సరళ భావం

ధనం సముద్రంలా అపారంగా ఉండవచ్చు. కానీ సముద్రంలోని నీటిని త్రాగలేము.  అలాగే ధనం ఎంత ఉన్నా దానిని పూర్తిగా అనుభవించడం సాధ్యం కాదు. గుణమే మనిషికి శాంతిని ఇస్తుంది. క్షణిక అవసరాలను తీర్చుకుంటూనే, భవిష్యత్తుకు మేలు చేసే విధంగా జీవించాలి. అలాగే చేదబావి దాహం తీర్చు నట్లు కదా కాలములో జీవనం.

******

119. పాదాది న్యస్థాక్షరీ.. వ, రా, హ, ము.

వసుధ ఋణము తీర్చ గలుగు వాన తృప్తి 

రాను రానంటు సంతృప్తి రమ్య తృప్తి 

హరహరాయన భక్తును సాగు తృప్తి 

ముక్తి నొసగు దాంపత్యము మూల తృప్తి 

సరళ భావం

భూమి ఋణాన్ని తీర్చినట్లుగా వర్షం కురిసి జీవజాలానికి ఉపకరిస్తుంది. అదే వాన యొక్క తృప్తి.

అత్యాశలకు లోను కాకుండా లభించిన దానితో సంతృప్తి చెందడం ఒక అందమైన తృప్తి

పరమేశ్వరుని స్మరిస్తూ భక్తిమార్గంలో నడిచే వారికి అంతరంగ శాంతి, తృప్తి లభిస్తాయి.

పరస్పర అవగాహన, ప్రేమ, ధర్మంతో కూడిన దాంపత్యం జీవితానికి మూలమైన తృప్తిని ప్రసాదిస్తుంది; అది ముక్తికి కూడా మార్గం కావచ్చు.

🌹 తృప్తియే నిజమైన సంపద; అది ప్రకృతిలోనూ, భక్తిలోనూ, దాంపత్యంలోనూ వికసిస్తుంది  🙏🌹॥

*****

120. *దత్తపది:* 

"*సావిత్రుడు , పవిత్రుడు ,* 

  *విరక్తుడు, నిరాసక్తుడు"* 

  

వసుధ సావిత్రుడు పలుకు వరద పొంగు 

సరసి, గాపవిత్రుడు శోభ సాగు కొంగు 

నిత్య బరకాంతల విరక్తుడైశుభంబు 

సిరి నిరాసక్తుడుఁ,గనునె శేఖరుడగు 

....

సరళ భావం

సూర్యుని (సావిత్రుడు) కిరణాల వల్ల భూమిపై జీవచైతన్యం పెరుగుతుంది; ప్రకృతి వైభవం వెల్లివిరుస్తుంది.

పవిత్రత ఉన్న చోట అందం, శోభ పెరుగుతాయి; సరస్సులో కొంగ శోభించినట్లు.

ఇతరుల విషయాలపై, భోగాలపై ఆసక్తి లేకుండా విరక్తితో జీవించినవాడు శుభఫలాలను పొందుతాడు.

సంపద ఉన్నా దానిపై మమకారం లేకుండా నిరాసక్తుడిగా ఉండగలిగినవాడే శ్రేష్ఠుడు, శేఖరుడు (ఉత్తముడు).

*****

121

🎵 నా చెలి చెవి జూకాలు

పల్లవి :

నా చెలి చెవి జూకాలు... మురిపాల జూకాలు...

మనసును దోచే అందాల జూకాలు...

ఊగుతూ ఊగుతూ ఊసులు చెప్పే...

ఓ చెలి నవ్వుకు తోడైన జూకాలు...

చరణం – 1 :

ముంగురుల ముచ్చటతో ముద్దుగా ఊగే,

ముద్దుగుమ్మ సోయగానికి మెరిసే జూకాలే.

చూసిన కొద్దీ ఎదలో అలజడి రేపే,

చూపులకు విసుగులేని చిత్రాలే...

చరణం – 2 :

రెండింతలయ్యే ఆమె అందమంతా,

చెవి జూకాల మహిమే కాబోలు అంతా.

"నిజమే" అన్నట్లు తల ఊపుతుంటే,

చెలి నడకకు తాళమై తూగుతుంటే...

చరణం – 3 :

నింగిలో చుక్కలన్నీ జారి వచ్చి,

జూకాలై చెవులపై వెలుగు నింపి,

చెలి సొగసుకు మురిసి మెరిసిపోతూ,

వెలుగుల హారమై వేలాడుతుంటే...

చరణం – 4 :

మాటలేకుండానే మాయలు చేస్తూ,

మనసులో మధుర రాగాలు పలికిస్తూ,

ఎంత భాగ్యమో ఆ జూకాలకేమో,

చెలి చెవులను చేరిన అదృష్టమేమో...

ముగింపు :

జూకాల సవ్వడితో జత కలిసె గుండె,

చూపుల ఏకాయుధమే ప్రేమకు బాటే.

ఆనంద డోలికలో ఊగె రెండు మనసులు,

హాయి... హాయిగా సాగె ప్రేమ గీతాలు...॥

ఈ రూపం జానపద–సినీ గేయ శైలిలో ఉంది. 

మీ మల్లాప్రగడ రామకృష్ణ

****

122.*కం*

జ్వాలామాలాదీపము

లాలీపరమాత్మ దీప లయలే మూలమ్ 

ద్వీలయ కారక సంభవ 

పం లహరి గమన సహనము ఫలముల్ తీరున్ 

సరళ భావం

జ్వాలామాలా దీపము – అనేక జ్వాలలతో ప్రకాశించే దీపంవలె జ్ఞానం వెలుగుతుంది.

లాలీ పరమాత్మ దీప లయలే మూలమ్ – పరమాత్మ చైతన్యమే ఆ వెలుగుకు మూలకారణం; సృష్టి, స్థితి, లయలకు ఆధారం.

ద్వీ లయ కారక సంభవ – ద్వంద్వ భావాలు లయమైతే నిజమైన ఆత్మజ్ఞానం ఉద్భవిస్తుంది.

పం లహరి గమన సహనము ఫలముల్ తీరున్ – అలలవలె సాగుతున్న జీవితప్రయాణంలో సహనంతో నడిస్తే ఫలితాలు తీరానికి చేరుతాయి.

*****

123..త. పశువు కున్నటి బుద్ధి మానవ పాఠమేయగు కాలమున్ 

శిశువు బాల్యము గుర్తు రానిది చెన్ను తీపిగ ధర్మమున్ 

కసవు యున్నను రోగ మూల్యము కామ్య కష్టము సత్యమున్ 

వసువు లాభము నష్టవైనము వాక్కు తీరుగ నిత్యమున్ 

సరళ భావం

పశువులలో కూడా కొన్ని సహజ గుణాలు ఉంటాయి. వాటిని గమనిస్తే మనిషికి కూడా నేర్చుకోవలసిన పాఠాలు ఉంటాయి.

శిశుబాల్యం తిరిగి రాదు. అందులోని అమాయకత్వం, మాధుర్యం జీవితంలో విలువైన ధర్మంలాంటివి.

శరీరంలో లేదా పరిసరాల్లో మలినం (కసవు) ఉంటే అది రోగాలకు కారణమవుతుంది. నిర్లక్ష్యం కష్టాలను తెస్తుందనేది సత్యం.

ధనం, సంపద (వసువు) వల్ల లాభనష్టాలు సహజం. వాటి గురించి మనుషుల మాటలు, అభిప్రాయాలు కూడా ఎప్పుడూ మారుతూ ఉంటాయి.

*****

124..ఉ. నేలమనస్సు గాంచగల నీడల తీరుగ పద్య గాధ్యముల్

వేళను సాధనంబగుచు విద్యలవెల్లువ సర్వ మూలమున్

గాలము తీరుచిక్కగల కాలమునందున జీవదారి వే

వేల సమస్యలిచ్చినను వేసరిలం గవిమిత్రు లొప్పరే!!

భావం

పద్యాలు, గద్యాలు భూమిలా విశాలమైన మనస్సును కలిగించి, నీడవలె మనకు తోడుగా నిలుస్తాయి.

సమయాన్ని సద్వినియోగం చేస్తూ కవిత్వసాధన చేస్తే, అది విద్యల ప్రవాహంగా మారి జ్ఞానానికి మూలమవుతుంది.

కాలం వేగంగా గడుస్తున్నా, సాహిత్యసాధనే జీవితానికి ఒక మంచి మార్గంగా నిలుస్తుంది.

ఎన్ని సమస్యలు (సమస్యాపూరణలు) ఇచ్చినా విసుగు చెందకుండా కవిమిత్రులు వాటిని స్వీకరించి రచనలు చేయడం వారి సాహిత్యాభిరుచికి నిదర్శనం.

******

125. చం. ఉపకరవేతనంబుగను ఉజ్వల మార్గము నెంచ గల్గగన్ 

రిపజన వాంఛలన్నియు సురివ్వున దీర్చగ శాంతి వైనమున్ 

నిపుణతజూడగల్గుకళ నిత్యము లక్ష్యము దువ్య తేజమున్ 

నపయశ మందఁజేయుఁ గద 

యందఱకున్ మన విద్యలన్నియున్!!

సరళ భావం

విద్య, జ్ఞానం మనిషికి ఉపకారకమైన సంపదగా మారి, జీవితంలో ఉజ్వలమైన మార్గాన్ని ఎంచుకునే శక్తిని ఇస్తాయి.

విద్య వల్ల శత్రుత్వ భావాలు తగ్గి, మనుషుల కోరికలను సత్మార్గంలో నెరవేర్చే శాంతి వాతావరణం ఏర్పడుతుంది.

నైపుణ్యం, కళ, సాధన మనిషిని ఉన్నత లక్ష్యాలవైపు నడిపించి దివ్యమైన తేజస్సును ప్రసాదిస్తాయి.

విద్యలన్నీ మనిషిని అపయశం (చెడుపేరు) నుండి దూరం చేసి, గౌరవప్రదమైన జీవనానికి దారి చూపుతాయి.

*****

126. గీ.. విధికి బలిపశువులు గాను విద్య గురువు

మార్పు లేనివస్తువు బ్రహ్మ మానస కళ

మార్పు జగతినందు సహజ మాయ కళలు

నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు

సరళ భావం

విధి అనే పేరుతో నిరాశకు లోనుకాకూడదు. విద్య, జ్ఞానం మనిషికి మార్గదర్శక గురువులవంటివి

ఈ జగత్తులో నిత్యమైనది, మార్పులేనిది పరబ్రహ్మ తత్త్వమే. అది మనస్సుకు అతీతమైన సత్యం.

ప్రపంచంలో కనిపించే ప్రతి వస్తువు, ప్రతి పరిస్థితి మార్పుకు లోబడి ఉంటుంది. ఈ మార్పులన్నీ మాయా ప్రపంచ స్వభావమే.

ఇదే జీవన సత్యమని కవి తన గీత ద్వారా తెలియజేస్తున్నారు.

****

127.. 25/06

పాదాది.. న్యస్తాక్షరి..స్వే, చ్చా,  జీ, వి. 

స్వేచ్ఛగ నడచు మనగడ సత్య కన్ను

చ్చాయలైన మోహములను చిత్త శుద్ధి

జీవితము ధర్మమార్గము జ్యోతిగాను

విలువ తోడుగా విజయమే విశ్వ నేత్ర॥

భావం:

స్వేచ్ఛతో కూడిన జీవనం సత్యాన్ని దర్శించే కన్నువంటిది. మోహాలు నీడల్లా తొలగిపోవడానికి చిత్తశుద్ధి అవసరం. ధర్మమార్గమే జీవితానికి వెలుగునిచ్చే జ్యోతి. విలువలు తోడైతే విజయమే ప్రపంచాన్ని చూడగల నేత్రమవుతుంది.

****

128.  దత్తపదాలు..వాన, గాన, జాన, కాన 

మ. కో. వాన వచ్చిన కాలధర్మము వాక్కు తీరుగ సాగుటన్

గాన మవ్వగ గుండెలోదడ కామ్య తీరుగ నేరుగన్

జానబెత్తయు యెంచలేనిది జామురాత్రియు దాహమున్

కాన రానిది దైవ నిర్ణయ గాంచ భక్తియు దేహమున్

భావం.

కాలానుగుణంగా వర్షం రావడం ప్రకృతి ధర్మం. అలాగే మాట కూడా సందర్భానుసారంగా, ధర్మానుసారంగా సాగాలి.

గానం హృదయాన్ని తాకినప్పుడు మనసులోని కోరికలు, భావాలు ఒక ప్రత్యేక మార్గంలో వ్యక్తమవుతాయి.

అర్ధరాత్రి వేళ కలిగే దాహం వలె, కొన్ని జీవితావసరాలు లేదా మనోవ్యాకులతలు ముందుగానే అంచనా వేయలేనివి.

జరగవలసినది జరగకపోవడం, జరగనిది జరగడం అన్నీ దైవనిర్ణయమే. దానిని గ్రహించినప్పుడు భక్తి దేహధర్మాన్ని అధిగమించి అంతరంగంలో స్థిరపడుతుంది.

******

129.గీ.

పలుకుకందబోదు యెపుడు వర్ణ నేల 

తాను ప్రత్యగాత్మ యనియు తరచి చూడ

ముక్తఫలితకర్మ ఫలము మోక్షహేతు

నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు 

పద్యభావం

పరమాత్మ తత్త్వం మాటలకు, వర్ణనలకు పూర్తిగా అందేది కాదు. ఎంత చెప్పినా అది అనుభవవిషయమే గాని వాక్పరిధిలో ఇమిడిపోదు.

బాహ్యప్రపంచంలో కాక, తన అంతరంగంలో ఉన్న ప్రత్యగాత్మను (అంతర్ముఖ చైతన్యాన్ని) పరిశీలించాలి. ఆత్మవిచారణే జ్ఞానానికి మార్గం.

ఫలాపేక్ష లేకుండా చేయబడిన కర్మ మనస్సును శుద్ధి చేస్తుంది. అటువంటి నిష్కామకర్మ మోక్షానికి హేతువుగా నిలుస్తుంది.

******

130. ఉ.

భాస్కర తేజసంపదల భాగ్యసమర్ధత కార్య స ఖ్యతన్ 

భాస్కర కాలనిర్ణయ విభాగ విధాన సహాయ మేయగున్ 

భాస్కర నిత్య సత్యము ప్రభాస కళావిధి విద్య తీరుగన్ 

భాస్కరు డేలకో పగలె పశ్చిమ దిక్కున నస్తమించెరా

పాదార్థం

సూర్యుని తేజస్సు జీవజగత్తుకు సంపద. జీవుల భాగ్యానికి, కార్యసాధనకు, శక్తికి మూలాధారంగా నిలుస్తుంది.

కాలాన్ని కొలవడం, దినరాత్రులను విభజించడం, ఋతువులను నిర్ణయించడం వంటి వ్యవస్థలకు సూర్యుడే ఆధారం.

సూర్యుడు నిత్యసత్యానికి ప్రతీక. ఆయన కాంతి జ్ఞానానికి, విద్యకు, కళలకు మార్గదర్శకత్వం వహిస్తుంది.

ఇంత మహత్తరమైన సూర్యుడు కూడా సాయంత్రం పశ్చిమంలో అస్తమిస్తాడు. ఇది ఒక ప్రశ్నారూపకంగా చెప్పిన గంభీర తాత్విక సూచన.

*****

131. ఉ. "మజిలీ" (ప్రయాణం, జీవనయానం, గృహపథం) 

 మీ మజిలీ నిజాలు గన మేలు సుబుద్ధి సుగమ్యమేయగున్

మీ మజిలీ విధానము సమేత పదాంబుజ తత్వమేయగున్

మీ మజిలీ సహాయ పరమే సుఖ బిడ్డల జ్ఞాన సంపదన్

మీ మజిలీ స్థిరాస్తి కళ మీరక పంచియు సర్వ హృద్యిగన్

భావ వివరణ

జీవితయానంలో ఎదురైన నిజాలను గ్రహించినప్పుడు సుబుద్ధి కలుగుతుంది. అనుభవమే ఉత్తమ గురువు.

సత్పథంలో నడిచే జీవనవిధానం దైవపాదసేవ తత్వాన్ని చేరుస్తుంది. జీవనశైలి కూడా ఒక ఆధ్యాత్మిక సాధనగానే మారుతుంది.

కుటుంబ సభ్యుల పరస్పర సహకారం, పిల్లలకు అందించే జ్ఞానసంపద — ఇవే నిజమైన సుఖానికి మూలాలు.

భౌతిక ఆస్తికన్నా, సంస్కారం, జ్ఞానం, ప్రేమ, కళలను పంచడం శాశ్వత సంపద. అవి అందరికీ హృద్యంగా నిలుస్తాయి.

****

132. ఆ. వె. 

కోప మన్నది కళ కోరి తెచ్చిన నిప్పు 

శాప మన్నది కళ సాగు నిప్పు 

పాప మన్నది కళ పాడు బుద్దిగ నిప్పు 

దీప మన్నది కళ దివ్య వెలుగు 

భావ వివరణ

కోపం చాలాసార్లు మనమే ఆహ్వానించుకునే అగ్నిలాంటిది. అది ముందుగా మనశ్శాంతినే దహిస్తుంది.

శాపం అనేది వ్యాపించే అగ్ని వంటిది. ఒకరి బాధ మరొకరికి, ఒక సంఘటన మరెన్నో పరిణామాలకు దారితీయగలదు.

పాపకార్యాలకు మూలం చెడు బుద్ధి. ఆ దుష్టచింతనే నిప్పులా వ్యక్తిత్వాన్ని కాల్చివేస్తుంది.

అదే నిప్పు దీపరూపంలో ఉంటే జ్ఞానాన్ని, మార్గదర్శకత్వాన్ని, శుభాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

****

133.సీ.

అభివృద్ధి యన్నది అందరి ఒప్పుదలయె

సహకారమన్నది సహన తీరు

ఈ సమస్యలు తీర్చ యింటిసంతసముయె

ఈ పరస్పరమాయ యింతి తీరు

ఇబ్బందుల వలన ఈప్సితా భవమేది

పబ్బము తీర్చుట పాశ తీరు

ఈ విశేషణ ఫల యిచ్చ పరస్పరా

ఈ విజయం బని ఈల తీరు

గీ.

లాభ లావణ్య విలువలే లయల తీరు

విధిగ రోగ అనారోగ్య విలువ తీరు

సహన సమయ తప్పొప్పులు సాగు తీరు

కాల మాయ జయించుట కలలు తీరు

*****

133వ పద్యానికి సరళ భావం:

అభివృద్ధి అనేది అందరూ కలిసి పనిచేసినప్పుడు వస్తుంది. సహకారం అంటే ఒకరినొకరు అర్థం చేసుకొని సహనంతో ఉండటం. కుటుంబంలో లేదా సమాజంలో వచ్చే సమస్యలను పరస్పర చర్చలతో పరిష్కరిస్తే సంతోషం పెరుగుతుంది.

జీవితంలో ఇబ్బందులు వచ్చినప్పుడు నిజమైన బంధాలు, ప్రేమ, బాధ్యతలు తెలుస్తాయి. ఒకరికి ఒకరు సహాయం చేసుకోవడం వల్ల విజయాలు సాధ్యమవుతాయి.

లాభనష్టాలు, ఆరోగ్యానారోగ్యాలు, తప్పొప్పులు అన్నీ జీవితంలో సహజం. వాటిని సహనంతో ఎదుర్కొంటూ ముందుకు సాగాలి. కాలం తన పని తాను చేసుకుంటూ పోతుంది. అయితే మంచి ఆశయాలు, మంచి పనులు, ఉన్నతమైన కలలు మన జీవితానికి అర్థాన్ని ఇస్తాయి.

సారం:

"సహకారం, సహనం, పరస్పర అవగాహన ఉంటే అభివృద్ధి వస్తుంది; మంచి ఆశయాలతో జీవిస్తే జీవితం సార్థకమవుతుంది."

 *****

134. గీ.

మనసు మిత్ర శత్రువగుట మాయ తోడు 

మనసు సంసార బంధము మలుపు తోడు

మనసు కాలనిర్ణయతీరు మనసు తోడు 

బుద్ధి పరి పక్వత మనసు భుక్తి తోడు 

భావం 

మనిషి జీవనగమనానికి కేంద్రబిందువు మనసు. అది మాయకు బానిసైతే బంధనాలను కలిగిస్తుంది; వివేకంతో నడిస్తే బుద్ధిని పరిపక్వం చేసి విముక్తి మార్గాన్ని చూపిస్తుంది. అందువల్ల మనసును నియంత్రించి, శుద్ధి చేసుకోవడమే జీవన సాధనలో ప్రధాన అంశం.

*****

135 మేటి గీతం 

ఓ మనిషీ తెలుసుకో..!

పల్లవి : ఓ మనిషీ తెలుసుకో... జీవిత సత్యం తెలుసుకో... సంతృప్తికన్న సంపదేదీ లేదని తెలుసుకో... ఓ మనిషీ తెలుసుకో... హృదయంతో తెలుసుకో... మనశ్శాంతికన్న ఐశ్వర్యం లేదని గుర్తించుకో...

చరణం – 1 పాకులాడుచున్నావు అంతులేని ధనముకోసం, పరుగులెడుతున్నావు ప్రతిక్షణము ఆశకోసం, దొరికినా తీరదేమో కోరికల దాహమంతా, తృప్తి లేని బ్రతుకులో సుఖమెక్కడ చెప్పవయ్యా!

పల్లవి : ఓ మనిషీ తెలుసుకో...

చరణం – 2 విలాస భోగాలకై దుష్కృతాలు చేయుచున్నావు, కల్లబొల్లి మాటలతో కలిమిని కోరుచున్నావు, నీతిని విడిచి నడిచి ధనమే గమ్యమనుచున్నావు, నిజమైన విలువలను నీవెందుకు మరచుచున్నావు?

పల్లవి : ఓ మనిషీ తెలుసుకో...

చరణం – 3 ఆరోగ్యమే మహాభాగ్యమని పెద్దలు చెప్పిన మాట, అమూల్యమైన నిధియది జీవితానికి వెలుగు బాట, బంగారమూ వెండియైనా కొనలేవు దానిని, కాపాడుకో ఆరోగ్యాన్ని ప్రేమతో ప్రతిదినం.

పల్లవి : ఓ మనిషీ తెలుసుకో...

చరణం – 4 మనశ్శాంతి పొందిన వాడే నిజమైన ధనవంతుడు, మంచితనమే వెంట ఉండే శాశ్వతమైన బంధువు, సంతృప్తియే బంగారు గని, సత్యమే జీవనధనం, ఈ యథార్థం గ్రహించిన వాడే ధన్యుడు మానవుడు!

ముగింపు : ఓ మనిషీ తెలుసుకో... జీవిత సత్యం తెలుసుకో... సంతృప్తి, శాంతి, ఆరోగ్యమే నిజమైన ఐశ్వర్యమని తెలుసుకో...॥

*****

136..ఉ.

తప్పులతోను పద్యమణ తప్పక తెల్పెడి స్వేచ్చ మీదిగా 

దప్పక వ్రాయ ధైర్యమది దాహము నెంచియు జూప గ ల్గగన్ 

ముప్పణ తప్పు బెద్దలణ ముందుగ దిద్దగలందు బుద్ధిగన్ 

తప్పక తెల్ప తప్పులను ధన్యుడు నైతిని నిత్య సత్యమున్ 

పద్యానికి సరళ భావం

పద్యాలలో తప్పులు ఉన్నా వాటిని నిర్భయంగా చెప్పే స్వేచ్ఛ అందరికీ ఉండాలి.

వ్రాయాలనే ఆసక్తి, నేర్చుకోవాలనే తపన ఉంటే ధైర్యంగా రచన చేయాలి.

పెద్దలు, పండితులు, అనుభవజ్ఞులు తప్పులను గుర్తించి సరిదిద్దితే అది రచయితకు మేలు చేస్తుంది.

నా తప్పులను ఎవరైనా తెలియజేస్తే వారికి కృతజ్ఞుడనై ఉంటాను; అది నిజమైన అభ్యాస మార్గం.

*****

137..రాధా విలాప గీతం

పల్లవి :

గురువా! ఎక్కడున్నావో చెప్పవా నా స్వామీ

విరహాగ్ని మండుచున్నది వేడిగా నా స్వామీ॥

చరణం – 1

ఎక్కడున్నవి వెలుగులో తెలియని దారులు

సక్కనైన పలుకులన్ని జ్ఞాపకాల హారులు

మక్కువైన ప్రేమకథలో మలుపులెన్నో చేరె

చుక్కవంటి బ్రతుకుజ్యోతి దూరమై పోయె॥

చరణం – 2

అంతరంగ మందు నేడు నిరాశ మబ్బు కమ్మె

శాంతి లేని మనసు నిత్యం బాధలలో నిమ్మె

బ్రాంతి జీవన బంధమందు తృప్తి దూరమాయె

కాలమేనా సత్యమంతా కరుణతో బోధించె॥

చరణం – 3

గుండె గుడిలో వెలిగిన దీపమెల్ల మసకబారె

కొండచేరిన జ్యోతివలె కనులకు దూరమాయె

విధి పలికిన మాటలన్ని మెరుపులై మెరిసె

కలల కావ్య బ్రతుకు నేడు కన్నీటిగా నిలిచె॥

చరణం – 4

తావు మార్చని తాపమిదే తల్లడిల్ల జేసె

కావలసిన ప్రేమ విలువ కనబడక పోయె

"చావు మేలే" యనిపించెను విరహ వేళలోన

భాగ్యమేమో దాగియున్నది భక్తి లోతులోన॥

ముగింపు :

గురువా! నీవు చూపు దారి గోప్యమై యున్నా

నీ కృపే నా జీవనానికి నిత్య దీపమన్నా॥

******

138. గీ..శక్తి యన్నది మాయగా సాహు విద్య 

శక్తి యన్నది జ్ఞానమై సాగు విద్య 

శక్తి యన్నది దాంపత్య సాధు విద్య 

నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు 

సరళ భావం

శక్తి అనేక రూపాలలో వ్యక్తమవుతుంది. జగత్తును నడిపించే మాయాశక్తి కూడా ఒక దివ్యవిద్య వంటిదే.

అదే శక్తి జ్ఞానరూపంగా మనిషిని ముందుకు నడిపిస్తుంది. విద్య, వివేకం, అవగాహన అన్నీ శక్తి ప్రకాశాలే.

దాంపత్య జీవితాన్ని సక్రమంగా నడిపించే ప్రేమ, సహనం, పరస్పర అవగాహన కూడా శక్తి యొక్క మరో రూపం.

ఈ విధంగా శక్తి జీవనంలోని అన్ని రంగాలలో విభిన్న రూపాలలో వ్యక్తమవుతుందని కవి చెబుతున్నారు

****

140. గీ. కృష్ణుని పలు కబద్దము కృపయు లేక 

చక్రముణు ప్రయోగము కృష్ణ చెలిమి మాయ 

భాస్కరుడుస్తమించెను పగటి పూట 

మాయ భ్రమల సృష్టిగకృష్ణ మార్గ బలుకు 

సరళ భావం

కృష్ణుని మాటలు నిజమా కాదా అన్న సందేహం కలుగుతోంది. ఆయన కరుణ కూడా ఇప్పుడు కనిపించడం లేదని రాధ బాధపడుతోంది.

స్నేహం, చెలిమి, ప్రేమ అన్నీ మాయగా మారిపోయినట్లు అనిపిస్తోంది. అవసరమైనప్పుడు సుదర్శన చక్రాన్ని ప్రయోగించిన కృష్ణుడు, తన బాధను మాత్రం పట్టించుకోవడం లేదనే ఆవేదన.

ఇది అసాధ్యమైన సంఘటనకు రూపకం. పగటిపూటే సూర్యుడు అస్తమించినట్లు, జీవితంలో వెలుగు అకస్మాత్తుగా కనుమరుగైందనే భావం.

కృష్ణుని లీలలు, మార్గాలు సాధారణ బుద్ధికి అందవు. అవి మాయ, భ్రమల వలె కనిపించినా వాటి వెనుక ఒక గూఢార్థం ఉంటుంది.

*****

141..దత్తపది..పెప్సీ, మజా, కోక కోలా, తoసప్ 

విలువ లుతెలిపె ప్సీబుద్ది విద్య మహిమ 

పలుకు లు మహిమ జాతర పాఠ్య మలుపు 

తెలిపినే కోక కోలాట తెరువు తీరు 

మనసు తమ్సప్ సమర మేను మార్గమందు 

సరళ భావం

విద్య, వివేకం మనిషికి విలువలను నేర్పుతాయి.

మాటలు జీవితంలో పాఠాలుగా మారి అనేక అనుభవాలను అందిస్తాయి.

అనుభవాలు మనకు కొత్త మార్గాలను, కొత్త అవగాహనను తెలియజేస్తాయి.

జీవితపోరాటంలో ధైర్యంగా ముందుకు సాగే మనస్సే విజయానికి ఆధారం.

*****

142.సీ.

మాన్యమహోదర మనసు జయించుట 

గుణ్య గమన నెంచ గుర్తు విద్య 

ధాన్య సంపద నిజ దారి గాహారమె 

ధాన్య నాణ్యత గాంచ ధరణి విద్య 

జన్యుపరము గాంచ జాగ్రతి జీవమున్ 

వన్య విహారపు వాంఛ విద్య 

సూణ్యమన్నది లేదు సూత్ర ధారిగురువు 

నాణ్యత హృదయము నమ్మ విద్య 

గురుతరాబాధ్యత విధిగా గుప్త విద్య 

బాలుర ఫలవిద్యలుపొంద పాశ విద్య 

తెలుగు పాఠ్య ప్రభావము తీర్పు విద్య 

నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము విద్య 

****

142. సీ. పద్యానికి సరళ భావం

మనసును జయించుకోవడం గొప్ప గుణం. మంచి గుణాలు, సరైన నడవడిక మనిషికి జీవితంలో మార్గదర్శకాలు అవుతాయి. ధాన్యం జీవనాధారమైన సంపద. దాని నాణ్యతను గుర్తించడం కూడా ఒక విద్యే.

జీవితం పట్ల జాగరూకత కలిగి ఉండాలి. ప్రకృతిని ఆస్వాదించడం, జీవజాలాన్ని అర్థం చేసుకోవడం కూడా జ్ఞానాన్ని పెంచుతాయి. ఈ ప్రపంచంలో శూన్యం అనేది లేదు; ప్రతి దానికి ఒక కారణం, ఒక సూత్రం ఉంటుంది. ఆ సూత్రాన్ని గురువు బోధిస్తాడు. హృదయ నాణ్యత, మంచితనం, విశ్వాసం కూడా విద్యలో భాగాలే.

గురువుకు గొప్ప బాధ్యత ఉంది. పిల్లలకు విద్యతో పాటు సంస్కారం, అనుబంధం, విలువలు నేర్పాలి. తెలుగు పాఠాలు భాషాజ్ఞానాన్ని మాత్రమే కాక, ఆలోచనా శక్తిని, వివేచనను, తీర్పును కూడా పెంపొందిస్తాయి.

****

143.గీ. 

మనసు దుప్పటి మనుగడ దూరముంచు

పరుపు వలె ప్రేమ జూపియు పరవశించు

దిండు ధైర్యమిచ్చియు నిత్య దిక్కు జూపు

తణువు బొంతగా మారియు తప్పు తడిక॥

భావం:

మనసు దుప్పటి – తల్లి మనసు సంతానాన్ని కష్టాల చలినుండి కాపాడే దుప్పటివంటిది.

పరుపు వలె ప్రేమ – విశ్రాంతినిచ్చే పరుపులా తల్లి ప్రేమ సౌఖ్యాన్ని అందిస్తుంది.

దిండు ధైర్యం – దిండులా ఆసరా ఇచ్చి, జీవిత మార్గంలో దిశానిర్దేశం చేస్తుంది.

తణువు బొంతగా మారి – తన శరీరాన్నే బొంతగా చేసి బిడ్డను రక్షిస్తుంది.

తప్పు తడిక – బిడ్డకు కీడు, బాధ, తప్పు దారులు తగలకుండా అడ్డుకుంటుంది.

****

144. పాదాది న్యస్తాక్షరి మా–య–రో–గం.

గీ. 

మానవత్వమె మనుగడ మానసంబు

యత్నమే ఫలము నొసగు యాణతిగను

రోజు వయసు తగ్గి హృదయ రుచిర గాంచు

గంతకు సరివేగము జల గమన విద్య॥

భావం:

మానవత్వమే మనుగడ మానసం – మానవ జీవితానికి మూలాధారం మానవత్వమే.

యత్నమే ఫలము నొసగు – కృషి లేక ఫలితం లేదు; ప్రయత్నమే విజయానికి మార్గం.

రోజు వయసు తగ్గి – ప్రతి రోజు గడిచేకొద్దీ ఆయుష్షు తగ్గుతున్నా, హృదయం పరిపక్వత, సౌందర్యం పొందాలి.

గంతకు సరివేగము జల గమన విద్య – నీరు సందర్భానుసారంగా తన వేగాన్ని మార్చుకుంటూ ప్రవహించినట్లే, జీవితం కూడా పరిస్థితులకు అనుగుణంగా సాగాలి.

*****

145. గీ.

అడరి ఆనంద ఆనాతి ఆత్మ తృప్తి 

మార్పు చెందుభూతమనగ మామసంబు 

తలప పురుషుడె యధిదైవ తన్మ యమగు 

నరయ దేహమందునధియు నమ్మ బలుకు 

తాత్పర్యం

మనస్సు ప్రకృతి గుణాలకు చెందినది కాబట్టి అది నిరంతరం మారుతూ ఉంటుంది. అయితే ఆ మార్పులకు అతీతమైన ఆత్మ స్వరూపాన్ని అనుభవించినప్పుడు నిజమైన ఆనందం, ఆత్మతృప్తి లభిస్తాయి. మానవ దేహంలో నివసించే చైతన్య పురుషుడే అధిదైవ తత్వంగా ప్రకాశిస్తాడు. ఆ దైవ చైతన్యంతో ఏకత్వాన్ని పొందినవాడే నిజమైన శాంతిని అనుభవిస్తాడు.

*****

146. ఉ.

 సంపద కోరవిద్యయన సాధు మనస్సున గాంచ గల్గగన్

పెంపక మే మహత్యమగు పేరుకు తగ్గియు జీవ విద్యగన్

రంపముమాదిరే యగుచు రమ్యత గూర్చెడి ద్వంద విద్యగన్

సంపుట మాదిరే వినయ సందడి చేయుట జాలి జూపగన్

పదార్థం

విద్య సంపదను సంపాదించడానికి ఉపకరిస్తుంది.

అయితే అది సాధు (సజ్జన) మనస్సులో ఉన్నప్పుడు మాత్రమే సార్థకమవుతుంది.

వ్యక్తి గొప్పతనానికి మూలం కేవలం విద్య కాదు; మంచి పెంపకం.

జీవనవిద్య అనేది ప్రవర్తనలో, సంస్కారంలో ప్రతిఫలించాలి.

రంపం (సా/కర్ర కోయు పనిముట్టు) రెండు వైపులా పనిచేస్తుంది.

అలాగే విద్య కూడా ద్వంద్వ స్వరూపం కలది.

మంచివాడి చేతిలో మేలును, చెడ్డవాడి చేతిలో కీడును కలిగించగలదు.

సంపుటం (పెట్టె) విలువైన వస్తువులను కాపాడినట్లు,

వినయం విద్యను అలంకరించి, దానికి శోభను తెస్తుంది.

జాలి (దయ)తో కూడిన వినయమే నిజమైన విద్యకు గుర్తు.

******

147.గీ.

 మాట తనము చేతను గొప్ప మాయ జేయు

బలమని బలహీనుని బాద బంధ పలుకు

మాటతో గాయ పరచు గతి మంత్ర బుద్ధి

నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు

పదార్థం

– మాటల చాతుర్యంతో మనుష్యులను ప్రభావితం చేయవచ్చు; మాట ఒక గొప్ప మాయాజాలంలా పనిచేస్తుంది.

– తన శక్తి లేదా అధికారం ఉందనే అహంకారంతో బలహీనులను బాధించే మాటలు పలుకుతారు కొందరు.

– శరీరానికి గాయం చేసే ఆయుధాలకన్నా, మాటలతో కలిగే గాయం లోతైనది. అలాగే మంచి మాట మంత్రంలా ఉపశమనాన్ని కూడా ఇస్తుంది.

– ఇదే జీవితంలో కనిపించే నిజమైన అనుభవ సత్యమని కవి చెబుతున్నారు.

*****

148.గీ.

నీరు పల్లముననెపారు నిజము గుణము

సమతలమున నిశ్చలత సహన గుణము 

మనసు భేద దృష్టి చలన మనుగడకళ 

మన సమత్వ నిశ్చలతయే మార్గ శుద్ధి 

తాత్పర్యం

నీరు ఎత్తును విడిచి పల్లానికి చేరినట్లే, జ్ఞాని అహంకారాన్ని విడిచి వినయాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు. నీరు సమతలంలో నిశ్చలంగా ఉన్నట్లే, సమత్వంతో కూడిన మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటుంది. భేదదృష్టి మనస్సును చంచలం చేస్తుంది; సమదృష్టి దానిని నిర్మలంగా మారుస్తుంది. అందువల్ల సమత్వమే జీవన శుద్ధికి, శాంతికి ప్రధాన మార్గం.

భావసారం

"నీటికి పల్లం శరణు; మనస్సుకు సమత్వం శరణు. నీరు నిశ్చలమైతే ప్రతిబింబం స్పష్టం; మనస్సు నిశ్చలమైతే సత్యం స్పష్టం." 

*****

149. ఉ.

భోదన బంధతత్త్వమది పూజ్యత లక్ష్యము విద్య యోగమున్ 

శోధన గూర్చి తెల్పశుభ గుప్తపు విద్యలు జీవ యోగ్యతన్ 

వాదన లేని విద్యలవి వాక్కుల తీరుగ సర్వ మేలుగన్ 

వేదన మాపు విద్యల సువిజ్ఞత నేర్పుగ యెల్ల వేళలన్

తాత్పర్యం

విద్య అనేది కేవలం పుస్తక జ్ఞానం కాదు. అది గురు-శిష్య సంబంధాన్ని పవిత్రం చేసే సాధనం. పరిశోధనాత్మక దృష్టిని పెంపొందించి జీవన సత్యాలను గ్రహింపజేస్తుంది. వాదాలకు కాక, వివేకానికి దారి తీస్తుంది. అంతిమంగా మానవుని అజ్ఞానం, దుఃఖం, వేదనలను తగ్గించి సార్థక జీవనానికి మార్గదర్శకం అవుతుంది.

భావసారం

"విద్య బోధనతో ప్రారంభమై, శోధనతో వికసించి, వినయంతో నిలిచి, వేదనను తొలగించుటలో పరిపూర్ణమవుతుంది."

*****

150..ఆ. వె.

జబ్బులేలజీవ జాగృతి కరువుగా 

పబ్బకంబుగాను పాలు పంచ 

మబ్బులేలసూర్య మంచి వర్షములిడు 

జబ్బచరచి నుండు జపము నెంచ

భావం 

జీవనంలో జాగృతి లేకపోవడం ఒక పెద్ద లోపం. అందువల్ల మనిషి తనకు తెలిసిన మంచి విషయాలను ఇతరులతో పంచుకోవాలి. మేఘాల వెనుక దాగిన సూర్యుడు వర్షరూపంలో లోకానికి మేలు చేసినట్లే, జ్ఞాని తన జ్ఞానాన్ని, కరుణను సమాజానికి అందించాలి. జపం, ధ్యానం ద్వారా అంతరంగంలోని కలుషిత భావాలు తొలగి జీవితం శుద్ధి చెందుతుంది.

******

151..పెద్దల సుద్దులు కీర్తన 

పల్లవి :

పెద్దల సుద్దులు వినరా బిడ్డా...

పెన్నిధి మాటలు గుండెలో దాచుకోరా...

ధర్మమే దారిగా నడచి సాగితే,

జీవితమంతా సుఖశాంతులే రా...!

చరణం – 1

ఎప్పుడు చెప్పకు కల్ల మాటలు,

తప్పులు ఎంచకు ఎల్లవేళలా.

చేయకు దుర్మతుల సావాసము,

మోయకు పాపముల భారములా.

చరణం – 2

మదిలో నిలుపకు చెడు తలంపులు,

ఆడంబరాలకు దూరముగా ఉండు.

ఈర్ష్యాసూయలకు చోటీయకు ఎన్నడూ,

ప్రేమాభిమానమే హృదయంలో నింపు.

చరణం – 3

కోపము విచక్షణను చంపునని తెలుసుకో,

పరులను నిందించుట విడిచేయుము.

వాదవివాదములు అశాంతి హేతువులు,

మంచి మాటలతో మైత్రిని పెంచుము.

చరణం – 4

దుర్వ్యసనముల దారిన నడిస్తే,

దుఃఖమే వెంటాడునని గ్రహించు.

అహమే అంతము చేసే భూతమని,

వినయమే నిజమైన వెలుగని తెలుసుకో.

ముగింపు :

పెద్దల హితోక్తులు జీవిత వేదాలు,

ప్రతిరోజు పాటించు పరమ మంగళాలు.

ధర్మమార్గమే నిన్ను గమ్యానికి చేర్చును,

మంచి మనిషిగా లోకములో నిలుపును. ॥

******

152.గీ. 

శీతలీకరణయె విద్య జీవరక్ష

మానవాహార రక్షణ మార్గమగును

ఔషధాది సంపదలను కాయు శక్తి

నిత్య మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు

తాత్పర్యం :

శీతలీకరణ విజ్ఞానం జీవరక్షణకు ఎంతో ఉపకరిస్తుంది. ఆహార పదార్థాలు చెడిపోకుండా కాపాడి, వాటి నాణ్యతను నిలుపుతుంది. అలాగే ఔషధాలు, టీకాలు వంటి విలువైన వైద్యసంపదలను సరైన ఉష్ణోగ్రతలో భద్రపరచి మానవ ఆరోగ్యాన్ని రక్షిస్తుంది. అందువల్ల శీతలీకరణ విద్య ఆధునిక జీవనంలో ఒక ముఖ్యమైన రక్షణశక్తిగా నిలుస్తుంది. ప్రపంచ శీతలీకరణ దినోత్సవం ఈ సేవలను గుర్తు చేస్తూ ప్రతి సంవత్సరం జూన్ 26న నిర్వహించబడుతుంది. 

****

153..మ. కో

శీతలీకర వృక్ష సంపద శ్రేయవిద్యగ శీఘ్రమున్

శీతలీకర ప్రాంత వైభవ జీవ రక్షణ సఖ్యతన్

శీతలీకర గంగ తీరుగ శీఘ్ర దాహము తీర్చగన్

శీతలీకర ఔషదాదియు కాయు శక్తియు జీవణమ్

తాత్పర్యం :

శీతలీకరణ అనేది జీవన శ్రేయస్సుకు దోహదపడే విద్య. వృక్షసంపద భూమికి చల్లదనాన్ని ప్రసాదించి పర్యావరణ సమతుల్యతను కాపాడుతుంది. శీతలమైన ప్రాంతాలు జీవజాతులకు అనుకూల వాతావరణాన్ని కల్పించి రక్షణనిస్తాయి. గంగ వంటి పవిత్ర నదులు దాహాన్ని తీర్చి జీవనాధారమవుతాయి. అలాగే శీతలీకరణ సాంకేతికత ఔషధాలు, టీకాలు మరియు ఇతర వైద్యసంపదలను భద్రపరచి మానవజీవనాన్ని కాపాడే శక్తిగా నిలుస్తుంది. �

UNEP - UN Environment Programme +1

చివరి పాదాన్ని నాదసౌందర్యం కోసం ఇలా కూడా పరిగణించవచ్చు:

శీతలీకర ఔషధాదుల కాయు శక్తియే జీవనమ్

*****

154..సీస పద్య మాలిక 

నేను నాదనుతృప్తి నీడలా గర్వంబు 

నెయ్య మాడ మనసే నిత్య నిధియె 

కాదు కాదను వాది కామ్యము గర్వంబు 

కయ్య మాడ వయసే కథల నిధియె 

అహము నిండినమాయ ఆశల పొగరుతో 

సహనముండిన యోగ సమర నిధియె 

తెడ్డులా బ్రతుకగు తిష్ట శుభంబగు 

డడ్డుగోడల రోగి డమరు నిధియె 

మనకు మధ్యనసాగు మనుగడ నిర్మిస్తి 

మంకు తోడ ఫలము మాన నిధియె 

క్షణము తృప్తినసాగు క్షమయు గతిగతోడు 

క్షాత్రవిద్యల మాయ కాల నిధియె 

చిన్న చిల్లైనకాన చింతయు లేకుండ 

చేవ తోడ బతుకు చిత్ర నిధియె 

గోడ చూడంగటే గొప్యమే నాలోన

 గుబులు పుట్టె వయసు గుప్త నిధియె 

నిన్ను నన్నునుచూడ నిజముయే విడదీయు  

నిగళ మనచునెంచ నేటి నిధియె 

తలపు కొచ్చెనుప్రేమ తరతమ భావంబు 

దరికి చేరవిలువ దారి నిధియె 

అహము తొలగకయే అక్కర దైవంబు 

నర్ధ మవడుయేల నమ్మ నిధియె 

పొగరు తొలగకయె పోరగు సత్యంబు 

బోధ పడదు మనసు భుక్తి నిధియె 

సత్య రూపంబగు సామ్యము గాంచిన 

శాంతి కలుగు తీరు సమయ నిధియె 

నిధియె సత్యంబు బోధలు నేటి విద్య 

నిధియె విశ్వ కల్యాణమై నిత్య విద్య 

నిధియె సర్వ సమ్మోహనమే నిర్మలంబు 

నిధియె మల్లాప్రగడ గీత నిజము పలుకు

*****

సరళ భావం (మొత్తం పద్యమాలికకు)

మనిషి జీవితంలో "నేను", "నాది" అనే భావాలు తాత్కాలిక తృప్తిని కలిగించినా, అవే అహంకారానికి మూలమవుతాయి. కోరికలు, వాదనలు, ఆశలు, పొగరు మనసును కలుషితం చేస్తాయి. అయితే సహనం, క్షమ, ప్రేమ, వివేకం, ఆత్మపరిశీలన వంటి గుణాలు జీవితాన్ని సార్థకం చేస్తాయి.

వయసుతో కూడిన అనుభవాలు, ఎదురయ్యే కష్టాలు, రోగాలు, అంతర్మథనాలు అన్నీ మనిషికి పాఠాలు నేర్పే నిధులే. మనసులోని మంకుతనాన్ని, అహంకారాన్ని తొలగించి సత్యాన్ని గ్రహించినప్పుడు ప్రేమకు విలువ తెలుస్తుంది; దైవతత్త్వం అర్థమవుతుంది; సమత్వభావం అలవడుతుంది. పొగరు తొలగినచో సత్యబోధ హృదయంలో నిలిచి శాంతికి దారితీస్తుంది.

అందువల్ల జీవితంలో ఎదురయ్యే ప్రతి అనుభవం, ప్రతి గుణం, ప్రతి బోధ ఒక నిధి. ఆ నిధుల సారమే సత్యజ్ఞానం. సత్యం, సమత్వం, క్షమ, ప్రేమ, విశ్వకల్యాణ దృష్టి కలిగిన జీవనమే నిజమైన సంపద అని ఈ పద్యమాలిక సందేశం. ॥॥

******